Phán quyết gần đây của Tòa án Tối cao Mỹ về chính sách thuế đối ứng mà Tổng thống Donald Trump đang được nhìn nhận rất khác nhau tại Đông Nam Á, theo nhận định của các chuyên gia chia sẻ trên kênh tin tức CNA Singapore.
Các nhà phân tích cho rằng quyết định này có thể tạo ra những tác động không đồng đều trong khu vực, với hệ quả chính trị và kinh tế diễn biến khác nhau giữa các quốc gia, từ Bangkok cho đến Manila.
“Điều chắc chắn duy nhất là còn quá nhiều sự bất định”, ông Lawrence Loh thuộc Trường Kinh doanh, Đại học Quốc gia Singapore (NUS) nói với CNA, nhấn mạnh phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ sẽ không ngăn được ông Trump tìm kiếm các biện pháp khác để theo đuổi chương trình thương mại của mình.
BẤT ĐỊNH THUẾ QUAN
Vào ngày 20/2, Tòa án Tối cao Mỹ đã ra phán quyết rằng việc Tổng thống Donald Trump sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế để áp thuế đối ứng lên các đối tác thương mại mà không có sự phê chuẩn của Quốc hội là vi phạm hiến pháp.
Sau quyết định này, ông Trump đã ngay lập tức viện dẫn một đạo luật khác để ký sắc lệnh áp thuế toàn cầu 10% đối với hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ. Ông tuyên bố có ý định nâng lên 15%, nhưng chưa chính thức ban hành chỉ thị mới.
Mức thuế 10% trên diện rộng, có hiệu lực từ 24/2, chỉ mang tính tạm thời và tối đa kéo dài 150 ngày trước khi Quốc hội quyết định gia hạn hoặc can thiệp.
Các chuyên gia nhận định phần lớn các nước Đông Nam Á có thể xem phán quyết của Toà án Tối cao Mỹ là một sự “giải tỏa”, bởi trước đó gần như tất cả đều bị áp thuế ít nhất 19%. Doanh nghiệp tại các nền kinh tế này có thể được hưởng lợi tạm thời khi các nhà xuất khẩu nhanh chóng tận dụng mức thuế thấp hơn để đẩy mạnh giao hàng.
Singapore là quốc gia Đông Nam Á duy nhất giữ nguyên được mức thuế trong những ngày gần đây, ở mức 10% ban đầu. Tuy nhiên, Phó Thủ tướng Singapore Gan Kim Yong gần đây kêu gọi Singapore cần chuẩn bị cho một môi trường thương mại toàn cầu đã có nhiều thay đổi. “Điều quan trọng là chúng ta phải luôn nhắc nhở mình chuẩn bị cho dài hạn”, ông nói.
Trong khi đó, những quốc gia đã ký các thỏa thuận thương mại với Washington sau nhiều tháng đàm phán nhằm hạ mức thuế công bố hồi tháng 4/2025 đang chịu áp lực gia tăng từ phe đối lập và các nhà phê bình trong nước, yêu cầu đàm phán lại để đạt điều khoản có lợi hơn.
Ông Lawrence Loh từ NUS lưu ý, những quốc gia muốn tận dụng cơ hội từ phán quyết mới cần lưu ý rằng tình hình có thể thay đổi nhanh chóng, bởi ông Trump có thể sử dụng các cơ sở pháp lý khác để tái áp đặt thuế.
Mức thuế 10% tạm thời được áp dụng dựa trên Điều 122 của Đạo luật Thương mại Mỹ năm 1974, cho phép tổng thống áp phụ thu nhập khẩu tối đa 15% trong trường hợp Mỹ đối mặt thâm hụt cán cân thanh toán nghiêm trọng hoặc đồng USD mất giá nhanh. Ông Trump cũng đã ủy quyền cho Đại diện Thương mại Mỹ tiến hành điều tra theo Điều 301 của cùng đạo luật đối với các hành vi gây cản trở thương mại Mỹ, và áp dụng các biện pháp cần thiết như thuế quan, hạn ngạch hay các hạn chế khác.
Ngoài ra, Nhà Trắng có thể gia tăng sử dụng các rào cản phi thuế quan như hạn ngạch nhập khẩu, cấp phép nghiêm ngặt hoặc quy tắc xuất xứ phức tạp. “Theo đuổi các biện pháp hạn chế thương mại dưới bất kỳ hình thức nào là chiến lược của chính quyền Mỹ và là điều này khó có thể ngăn chặn”, ông Loh nhận định.
LÀN SÓNG YÊU CẦU TÁI ĐÀM PHÁN
Các thỏa thuận thuế quan giữa Mỹ - Indonesia và Mỹ - Malaysia đã vấp phải chỉ trích rộng rãi tại hai nước này, khi nhiều ý kiến cho rằng các thỏa thuận mang lại lợi ích không cân xứng cho Washington và làm suy giảm chủ quyền, độc lập kinh tế quốc gia. Malaysia ký thỏa thuận vào tháng 10/2025, trong khi Indonesia vừa hoàn tất thỏa thuận tuần trước.
Dù các thỏa thuận cho phép một số mặt hàng như dầu cọ Indonesia và chất bán dẫn Malaysia được miễn thuế Mỹ, hai nước cùng cam kết mở rộng đáng kể quyền tiếp cận thị trường cho hàng hóa Mỹ. Các nhượng bộ này bao gồm miễn trừ nhiều loại chứng nhận, tiêu chuẩn và yêu cầu vốn trước đây áp dụng với hàng nhập khẩu từ các quốc gia khác. Thỏa thuận còn quy định Indonesia và Malaysia có thể bị áp thuế cao hơn nếu ký các hiệp định thương mại mới bị xem là gây tổn hại đến “lợi ích cốt lõi” của Washington - điều mà nhiều nhà quan sát cho rằng ám chỉ tới Trung Quốc.
“Tôi tin là Indonesia chưa từng có một thỏa thuận thương mại nào như thế này”, ông Bhima Yudhistira từ Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Pháp luật Indonesia (CELIOS) nói với CNA. Vào đầu tuần, tổ chức này cho biết đang cân nhắc khởi kiện thỏa thuận thương mại Mỹ - Indonesia.
Thỏa thuận cần được quốc hội hai nước phê chuẩn để có hiệu lực. Tại Indonesia, do không có phe đối lập rõ ràng với liên minh 10 đảng của Tổng thống Prabowo Subianto, nhiều khả năng thỏa thuận sẽ được Hạ viện thông qua với ít phản đối.
Tại Malaysia, con đường phía trước kém chắc chắn hơn. Theo truyền thông Malaysia, năm nghị sĩ thuộc liên minh đối lập Perikatan Nasional đã đệ đơn lên Tòa Liên bang yêu cầu xem xét tính hợp pháp của thỏa thuận, với cáo buộc văn kiện được ký mà không có phê chuẩn đầy đủ của quốc hội. Chỉ trích cũng xuất hiện trong nội bộ liên minh cầm quyền. Hôm thứ Hai, bốn nghị sĩ thuộc đảng Parti Keadilan Rakyat của Thủ tướng Anwar Ibrahim kêu gọi đình chỉ mọi bước tiến tới phê chuẩn thỏa thuận thương mại Mỹ - Malaysia.
Dù áp lực đòi tái đàm phán hoặc hủy bỏ thoả thuận gia tăng, nhưng giới chức hai nước vẫn bảo vệ các thỏa thuận với Washington.
Bà Joanne Lin, chuyên gia cao cấp và điều phối viên Trung tâm Nghiên cứu ASEAN tại Viện ISEAS–Yusof Ishak (Singapore) cho rằng các nước đã ký thỏa thuận đối ứng với Mỹ, bao gồm Indonesia và Malaysia, nhiều khả năng sẽ duy trì các cam kết để tránh làm phật ý ông Trump.
“Mỹ vẫn là đối tác an ninh chủ chốt, là cường quốc công nghệ và là một trong những nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài lớn nhất vào Đông Nam Á. Việc duy trì quan hệ song phương rộng lớn sẽ tiếp tục là ưu tiên”, bà nhấn mạnh.
Ông Trump cũng đã đe dọa áp đặt các biện pháp trừng phạt nghiêm khắc hơn với những quốc gia “thừa nước đục thả câu” trước phán quyết của Tòa án Tối cao, một cách phát đi tín hiệu tới các chính phủ có ý định rút lui khỏi thỏa thuận thuế quan đã ký.
LỢI THẾ CẠNH TRANH
Phán quyết của Toà án Tối cao Mỹ về cơ bản giúp nâng cao sức cạnh tranh của phần lớn các nền kinh tế Đông Nam Á.
Trước đó, chính quyền Trump từng áp thuế 48% lên hàng hóa từ Lào, mức cao nhất khu vực khi ấy, do nghi ngờ hành vi chuyển tải. Chuyển tải là việc tái định tuyến hoặc tái đóng gói hàng hóa từ một quốc gia, thường là Trung Quốc, để tạo cảm giác có xuất xứ từ nơi khác nhằm né thuế Mỹ.
Ban đầu, Trung Quốc bị áp thuế 57%, nhưng sau đó đàm phán xuống còn 47%, trớ trêu thay lại còn thấp hơn mức áp với Lào.
Tuy nhiên, những bên hưởng lợi lớn hơn từ phán quyết có thể là Việt Nam và Thái Lan, hai đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ tại Đông Nam Á.
Theo dữ liệu từ Cơ sở dữ liệu Thống kê Thương mại Hàng hóa Liên Hợp Quốc (UN Comtrade), Việt Nam, trước đây chịu thuế 20%, đã xuất khẩu 142 tỷ USD hàng hóa sang Mỹ năm 2024. Thái Lan, từng chịu thuế 19%, xuất khẩu 66 tỷ USD cùng năm. Trong khi đó, Lào chỉ xuất khẩu 849 triệu USD năm 2024.
Khi chênh lệch thuế quan tạm thời được thu hẹp, các nhà xuất khẩu được kỳ vọng sẽ nhanh chóng tăng tốc giao hàng trong “cửa sổ” 150 ngày trước khi sắc lệnh hiện tại hết hiệu lực hoặc ông Trump ban hành biện pháp mới.
Tuy nhiên, các nhà kinh tế cảnh báo chính phủ không nên nhầm lẫn sự “giải tỏa” ngắn hạn với ổn định dài hạn. Sau 150 ngày, rủi ro lớn hơn là tình trạng bất định sẽ còn kéo dài hơn nữa.
Nếu thuế tiếp tục biến động hoặc được tái áp qua con đường pháp lý khác, doanh nghiệp có thể trì hoãn mở rộng hoặc cắt giảm đầu tư. “Chính sự khó đoán kéo dài sẽ khiến doanh nghiệp phải xem xét lại cách cấu hình chuỗi cung ứng toàn cầu”, bà Pavida Pananond, giáo sư kinh doanh quốc tế tại Trường Kinh doanh Thammasat (Thái Lan) quan sát.
Giống Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam cũng từng bị cáo buộc tham gia chuyển tải. Khi ông Trump công bố gói thuế “Ngày Giải phóng” vào tháng 4 năm ngoái, Campuchia bị áp 49%, Thái Lan 36% và Việt Nam 46%.
Sau đó, Thái Lan và Campuchia đàm phán giảm xuống còn 19% và được miễn thuế cho hàng nghìn sản phẩm theo các thỏa thuận ký tháng 10/2025. Việt Nam đồng ý một khuôn khổ thương mại với Washington, giảm thuế xuống 20%, song hai bên vẫn đang đàm phán một thỏa thuận đối ứng lâu dài hơn.
Việc Việt Nam tham gia Hội đồng Hòa bình của Tổng thống Donald Trump được xem là nỗ lực củng cố thiện chí, và các quan chức hai nước đã tiến hành thêm một vòng đàm phán thương mại bên lề hội nghị tuần trước. Một tín hiệu tích cực khác là Mỹ gần đây đồng ý đưa Việt Nam ra khỏi danh sách hạn chế tiếp cận công nghệ tiên tiến của Mỹ, cho thấy quan hệ song phương đang tiếp tục được cải thiện.
Trong khi đó, giới phân tích cho rằng diễn biến mới có thể kém thuận lợi hơn với Singapore, nước vốn đã hưởng mức thuế thấp 10% trước phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ.
Theo dữ liệu Cục Điều tra Dân số Mỹ, thặng dư thương mại hàng hóa của Mỹ với Singapore năm 2025 là 3,6 tỷ USD, cao hơn hẳn mức 1,9 tỷ USD năm 2024.
Dù lợi thế tương đối có thể thu hẹp, các chuyên gia dự báo Singapore vẫn duy trì sức chống chịu.
“Lợi thế cạnh tranh của Singapore vượt ra ngoài phép tính đơn giản về chênh lệch thuế suất. Năng lực cạnh tranh bao gồm nhiều yếu tố khác như ổn định thể chế, độ tin cậy chính sách, năng lực tài chính vững mạnh, kết nối, năng suất và chuyên môn”, ông Edward Lee, kinh tế trưởng tại Standard Chartered, từng nói với CNA.
CÁC CÂU HỎI VỀ BƯỚC ĐI TIẾP THEO CỦA CHÍNH QUYỀN TRUMP
Hiện chưa rõ Washington sẽ đi bước tiếp theo ra sao, và các nước Đông Nam Á nhiều khả năng sẽ tìm tới Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), hiện do Philippines làm Chủ tịch, để điều phối và tìm giải pháp.
Vấn đề này từng được tranh luận gay gắt tại Kuala Lumpur trong nhiệm kỳ Chủ tịch của Malaysia năm 2025 và dự kiến sẽ tái xuất hiện khi các nhà lãnh đạo khu vực họp tại Philippines cuối năm nay.
Tuy nhiên, Philippines cũng đối mặt thách thức riêng. Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Philippines, chiếm khoảng 16% tổng kim ngạch xuất khẩu 72,9 tỷ USD năm 2024.
Mức thuế 19% đã gây áp lực lên triển vọng kinh tế, góp phần khiến nước này không đạt mục tiêu tăng trưởng 5,5 - 6,5% năm 2025 khi niềm tin tiêu dùng và đầu tư suy yếu. Năm ngoái, kinh tế Philippines tăng trưởng khoảng 5,3%.
“Những nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào thị trường Mỹ và chuỗi cung ứng gắn với Mỹ có khả năng trải qua biến động thị trường lớn hơn, trong khi các nước đa dạng hóa nhu cầu tốt hơn và có bộ đệm mạnh sẽ ổn định hơn”, bà Lin nhận định.
Bất định thuế quan cũng lan sang các nền kinh tế Đông Nam Á ít tiếp xúc trực tiếp với Mỹ như Myanmar, Brunei và Timor-Leste.
Báo cáo công bố tháng 7/2025 của Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) cho thấy dòng vốn FDI toàn cầu giảm 11%, đồng thời cảnh báo căng thẳng thương mại có thể tiếp tục làm xói mòn niềm tin nhà đầu tư.
ASEAN đã tăng cường kêu gọi hợp tác nội khối sâu rộng hơn, song rào cản văn hóa, pháp lý và cấu trúc vẫn cản trở doanh nghiệp mở rộng xuyên biên giới.
“Thương mại nội khối ASEAN và nội châu Á sẽ được kỳ vọng gia tăng, đặc biệt với các mặt hàng chịu rủi ro thuế. Về lâu dài, các khu vực thị trường mới nổi như châu Phi và Mỹ Latinh sẽ được khai thác mạnh mẽ hơn”, ông Lawrence Loh từ Trường Đại học NUS chia sẻ.
Ông Jayant Menon, chuyên gia cao cấp khác tại Viện ISEAS - Yusof Ishak, đồng tình rằng các nền kinh tế Đông Nam Á nên đẩy nhanh nỗ lực đa dạng hóa thị trường: “Thông điệp đã quá rõ ràng, đó là việc giảm phụ thuộc vào thị trường Mỹ cần trở thành chiến lược trọng tâm để giảm thiểu rủi ro”.
