Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt lớn của ngành tôm hùm Việt Nam khi kim ngạch xuất khẩu sang Trung Quốc bùng nổ, đạt kỷ lục 858 triệu USD, tăng tới 208% so với năm trước. Đáng chú ý, thị trường này gần như chiếm trọn “miếng bánh” xuất khẩu tôm hùm của Việt Nam, với giá trị lên tới 845 triệu USD. Trong tâm điểm tăng trưởng là tôm hùm xanh cỡ nhỏ 150 - 300 gram/con, dòng sản phẩm đang được người tiêu dùng Trung Quốc đặc biệt ưa chuộng.
Sự bứt phá ngoạn mục này không phải là hiện tượng ngẫu nhiên, mà là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng: nhu cầu tiêu dùng cao cấp tăng mạnh, chính sách thương mại, kiểm dịch thuận lợi hơn, nguồn cung trong nước mở rộng nhanh, cùng những thay đổi sâu sắc trong cấu trúc cạnh tranh quốc tế. Tất cả đã tạo nên “điểm rơi” thuận lợi hiếm có cho tôm hùm xanh Việt Nam tại thị trường tỷ dân.
Những năm gần đây, tiêu dùng tại Trung Quốc chứng kiến sự dịch chuyển rõ rệt sang phân khúc cao cấp. Tầng lớp trung lưu và giàu có ngày càng coi trọng chất lượng, độ an toàn và khả năng truy xuất nguồn gốc của thực phẩm, sẵn sàng chi trả cao cho các trải nghiệm ẩm thực khác biệt. Trong bối cảnh đó, tôm hùm, đặc biệt là tôm hùm sống, tươi được xem là biểu tượng của sự sang trọng và thịnh vượng.
Yếu tố văn hóa cũng đóng vai trò quan trọng. Trong các dịp lễ lớn, nhất là Tết Nguyên đán, tôm hùm xuất hiện dày đặc trên bàn tiệc nhờ hình thức bắt mắt, màu đỏ tượng trưng cho may mắn. Cỡ tôm hùm nhỏ 150-300 gram/con lại đặc biệt phù hợp với mô hình buffet hải sản và nhà hàng chuỗi đang phát triển nhanh tại Trung Quốc, qua đó tạo lợi thế riêng cho tôm hùm xanh Việt Nam.
Cùng với quá trình phục hồi kinh tế sau đại dịch và các chính sách kích cầu tiêu dùng nội địa, nhu cầu nhập khẩu hải sản cao cấp tiếp tục gia tăng. Trong ba quý đầu năm 2025, tổng lượng tôm hùm Trung Quốc nhập khẩu đạt gần 49.900 tấn, tăng 13% so với cùng kỳ, mở ra dư địa lớn cho các nhà cung ứng khu vực.
Chuyên gia của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản VASEP nhận định, một động lực quan trọng khác thúc đẩy xuất khẩu tôm hùm đến từ môi trường thương mại ngày càng thông thoáng giữa Việt Nam và Trung Quốc. Hàng loạt nghị định thư song phương về nông - thủy sản được ký kết, cùng với các hiệp định thương mại tự do như ACFTA và RCEP, giúp nhiều mặt hàng thủy sản Việt Nam, trong đó có tôm hùm được hưởng thuế suất nhập khẩu 0%.
So với các đối thủ như Mỹ hay Canada đang chịu mức thuế 17-32%, lợi thế thuế quan giúp tôm hùm Việt Nam có sức cạnh tranh vượt trội về giá. Bên cạnh đó, khoảng cách địa lý gần cho phép vận chuyển tôm hùm sống nhanh chóng, giảm hao hụt và chi phí logistics, yếu tố then chốt với mặt hàng tươi sống cao cấp.
Về kiểm dịch, sau giai đoạn siết chặt với tôm hùm bông, Trung Quốc đã định hình rõ danh mục được phép nhập khẩu, trong đó tôm hùm xanh trở thành “lựa chọn an toàn”. Doanh nghiệp Việt Nam chủ động thích ứng, tuân thủ yêu cầu truy xuất nguồn gốc, đăng ký mã số cơ sở và nâng cao kiểm soát chất lượng, giúp hoạt động xuất khẩu chính ngạch đi vào quỹ đạo ổn định.
Đáp ứng nhu cầu khổng lồ từ thị trường Trung Quốc, ngành tôm hùm Việt Nam đã mở rộng nhanh quy mô nuôi trong vài năm trở lại đây. Các vùng nuôi trọng điểm như Phú Yên, Khánh Hòa phục hồi tốt sản lượng, trở thành “bệ đỡ” cho xuất khẩu. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, nguồn cung tôm hùm xanh hiện khá dồi dào, cho phép doanh nghiệp tăng tốc giao hàng khi thị trường “khát” sản phẩm.
Chỉ trong ba quý đầu năm 2025, Trung Quốc đã nhập hơn 17.000 tấn tôm hùm từ Việt Nam, gấp gần ba lần cùng kỳ năm trước, con số phản ánh rõ tốc độ tăng trưởng “nóng” của ngành. Tuy vậy, đằng sau bức tranh tăng trưởng là những rủi ro hiện hữu: thiên tai, dịch bệnh và biến động chi phí đầu vào. Mưa lũ cuối năm 2025 tại Phú Yên gây thiệt hại đáng kể cho vùng nuôi, làm dấy lên lo ngại về nguồn cung đầu năm 2026 và áp lực tăng giá.
Trên bình diện quốc tế, sự vắng mặt kéo dài của tôm hùm Australia từng chiếm tới 50% thị phần Trung Quốc trước năm 2020 đã tạo ra khoảng trống lớn. Trong khi đó, nguồn cung từ Bắc Mỹ suy giảm do thuế quan cao, chưa đủ bù đắp thiếu hụt. Bối cảnh này giúp tôm hùm Việt Nam nổi lên như một trong những nguồn thay thế hiệu quả nhất, vừa đáp ứng nhu cầu, vừa phù hợp chiến lược đa dạng hóa đối tác của Trung Quốc.
Tính chung năm 2025, Việt Nam được ước tính chiếm tỷ trọng lớn trong nhập khẩu tôm hùm của Trung Quốc, vươn lên nhóm nguồn cung quan trọng nhất tại thị trường này một bước tiến đáng kể so với vài năm trước.
Sự bùng nổ của tôm hùm xanh Việt Nam tại Trung Quốc là minh chứng điển hình cho khả năng tận dụng “thiên thời, địa lợi” của ngành thủy sản. Tuy nhiên, để giữ vững vị thế, bài toán không chỉ nằm ở mở rộng sản lượng, mà còn ở kiểm soát chất lượng, ổn định nguồn cung và chủ động thích ứng với các tiêu chuẩn mới dự kiến siết chặt từ sau năm 2026.
Khi các đối thủ lớn dần quay trở lại và cạnh tranh ngày càng khốc liệt, tôm hùm xanh Việt Nam chỉ có thể duy trì lợi thế nếu chuyển từ tăng trưởng “nóng” sang phát triển bền vững. Nếu làm được điều đó, “làn sóng xanh” hiện nay không chỉ là cơ hội ngắn hạn, mà còn là nền tảng để Việt Nam khẳng định thương hiệu tôm hùm trên bản đồ hải sản cao cấp khu vực.
