Thương mại hàng hóa Việt Nam đang tiến rất gần mốc lịch sử 1.000 tỷ USD với tổng kim ngạch tính đến giữa tháng 10/2026 đạt 945,07 tỷ USD, tăng 31,4% so với cùng kỳ năm trước. Trước ngưỡng giao thương nghìn tỷ USD, những cảnh báo mới từ cơ quan quản lý đặt ra yêu cầu để doanh nghiệp vừa mở rộng thị trường, vừa kiểm soát rủi ro trong từng đơn hàng..
DIỆN MẠO NGOẠI THƯƠNG TRƯỚC CỘT MỐC MỚI
Sự gia tăng của tổng kim ngạch xuất nhập khẩu lên ngưỡng 945,07 tỷ USD phản ánh quy mô giao thương ngày càng mở rộng của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo thống kê mới nhất của Cục Hải quan, tính đến giữa tháng 10, tổng giá trị xuất khẩu đạt 463,7 tỷ USD (tăng 25,9% so với cùng kỳ), trong khi giá trị nhập khẩu đạt 481,37 tỷ USD (tăng 37,2%).
Do nhịp độ gia tăng của kim ngạch nhập khẩu cao hơn xuất khẩu, giá trị nhập khẩu tăng thêm đạt khoảng 130,6 tỷ USD (so với mức tăng 95,38 tỷ USD của xuất khẩu), đưa cán cân thương mại hàng hóa lũy kế rơi vào trạng thái nhập siêu khoảng 17,7 tỷ USD. Dù vậy, tính riêng trong nửa đầu tháng 10, hoạt động xuất khẩu đạt 29,25 tỷ USD và nhập khẩu đạt 27,43 tỷ USD, tạo mức xuất siêu 1,82 tỷ USD và góp phần thu hẹp chênh lệch cán cân chung.
Về cơ cấu mặt hàng, các nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vị trí nòng cốt trong hoạt động ngoại thương. Nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện dẫn đầu kim ngạch xuất khẩu với 135,31 tỷ USD (chiếm 29,2%), tiếp đến là máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng đạt 58,62 tỷ USD và điện thoại các loại cùng linh kiện đạt 54,34 tỷ USD.
Ở chiều ngược lại, nhập khẩu nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 201,12 tỷ USD và máy móc thiết bị đạt 56,84 tỷ USD, chiếm hơn một nửa tổng kim ngạch nhập khẩu cả nước. Về phân chia khu vực, khối FDI đóng góp 374,2 tỷ USD vào kim ngạch xuất khẩu (chiếm 80,7%) và nhập khẩu 356,49 tỷ USD, đạt mức xuất siêu 17,7 tỷ USD; trong khi khối doanh nghiệp trong nước đạt xuất khẩu 89,5 tỷ USD và nhập khẩu 124,8 tỷ USD.
Cột mốc 1.000 tỷ USD đang đến gần trên nền cơ cấu xuất khẩu mà khu vực FDI chiếm hơn 4/5 giá trị. Còn với doanh nghiệp trực tiếp thực hiện từng đơn hàng, yêu cầu trước mắt là kiểm soát được nguồn hàng, hồ sơ sản xuất và thủ tục xuất nhập khẩu. Đây cũng là những nội dung được cơ quan Hải quan lưu ý trong các văn bản mới ban hành.
CẢNH BÁO RỦI RO
Khi kim ngạch xuất nhập khẩu không ngừng mở rộng và tiến sát mốc nghìn tỷ USD, các thị trường đối tác quốc tế bắt đầu siết chặt các rào cản kỹ thuật, làm gia tăng đáng kể nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại đối với hàng hóa Việt Nam.
Một số mặt hàng xuất khẩu tăng mạnh hoặc chiếm thị phần lớn tại thị trường nhập khẩu đã được Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương đưa vào danh sách cảnh báo nguy cơ bị điều tra.
Chẳng hạn, trong 7 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu phương tiện di chuyển cá nhân tốc độ thấp sang Mỹ đạt 72,7 triệu USD, tăng 373,8%, chiếm 72,2% tổng kim ngạch nhập khẩu mặt hàng này của Mỹ. Tại EU, xuất khẩu nến và các sản phẩm tương tự đạt 106,64 triệu USD, tăng 421,3%, chiếm thị phần 51,7%. Cả hai thị trường đều đã áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại đối với sản phẩm cùng loại từ Trung Quốc.
Rủi ro cũng được lưu ý ở những mặt hàng có kim ngạch giảm nhưng vẫn giữ thị phần cao. Ghế bọc đệm có khung bằng gỗ và đồ nội thất phòng ngủ bằng gỗ của Việt Nam lần lượt chiếm 61,6% và 56,7% kim ngạch nhập khẩu sản phẩm cùng loại của Mỹ, dù giá trị xuất khẩu giảm so với cùng kỳ.
Theo Cục Phòng vệ thương mại, kim ngạch tăng nhanh, thị phần lớn hoặc sản phẩm tương tự từ nước khác đang chịu biện pháp phòng vệ thương mại có thể khiến hàng Việt Nam thu hút sự chú ý của cơ quan điều tra và ngành sản xuất tại nước nhập khẩu. Tuy nhiên, việc nằm trong danh sách cảnh báo không đồng nghĩa hàng hóa đã vi phạm hoặc bị cấm xuất khẩu.
Cơ quan thuộc Bộ Công Thương khuyến nghị doanh nghiệp kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, bảo đảm xuất xứ và hoạt động sản xuất thực chất tại Việt Nam; đồng thời minh bạch giá bán, chi phí và chuỗi cung ứng. Hồ sơ mua nguyên liệu, sản xuất, gia công và xuất khẩu cần được lưu giữ đầy đủ, nhất quán để có cơ sở giải trình khi phát sinh xác minh hoặc điều tra.
Bên cạnh các thách thức đến từ thị trường quốc tế, cộng đồng doanh nghiệp còn phải đối mặt với một điểm nghẽn mang tính vận hành cấp bách ngay tại hệ thống quản lý hải quan trong nước. Theo Công văn số 23474/CHQ-CNTT của Cục Hải quan, doanh nghiệp đã đăng ký tài khoản trên Hệ thống đăng ký người sử dụng VNACCS phải hoàn thành rà soát, cập nhật và làm sạch dữ liệu trước ngày 31/12/2026. Việc này nhằm bảo đảm an toàn hệ thống, hạn chế nguy cơ doanh nghiệp bị mạo danh hoặc tài khoản bị sử dụng trái quy định.
Chiến dịch rà soát, cập nhật và làm sạch dữ liệu tài khoản khai báo điện tử trên hệ thống VNACCS/VCIS đang được Cục Hải quan triển khai rốt ráo nhằm bảo đảm an ninh, an toàn hệ thống thông tin, đồng thời bảo vệ doanh nghiệp trước nguy cơ bị mạo danh hoặc lợi dụng tài khoản trái phép. Theo lộ trình đã được định hướng, thời hạn chót để doanh nghiệp hoàn tất việc cập nhật và chuẩn hóa dữ liệu là trước ngày 31/12/2026. Sự chậm trễ trong khâu này sẽ dẫn đến một chế tài vô cùng nghiêm khắc, đó là toàn bộ các tài khoản chưa thực hiện sẽ bị khóa tự động kể từ ngày 1/1/2027.
Hệ quả của việc khóa tài khoản hải quan vào dịp đầu năm mới sẽ gây tê liệt toàn bộ quy trình thông quan hàng hóa, làm gián đoạn nghiêm trọng các kế hoạch giao nhận và gây tổn thất lớn về chi phí lưu kho, lưu bãi cho doanh nghiệp. Do đó, việc chủ động kiểm tra thông tin tài khoản, phối hợp chặt chẽ với cơ quan hải quan và hoàn thành sớm các thủ tục chuẩn hóa ngay trong những tháng cuối năm 2026 là nhiệm vụ sống còn.
Sự chuẩn bị chu đáo từ khâu dữ liệu nội bộ, minh bạch hóa xuất xứ cho đến việc tuân thủ các quy định vận hành điện tử chính là chìa khóa then chốt giúp doanh nghiệp vượt qua giai đoạn bước ngoặt, bảo vệ an toàn pháp lý và duy trì chuỗi cung ứng thông suốt trong chặng đường phát triển tiếp theo.
