Bệnh nhân ung thư trong và sau điều trị thường phải đối mặt với một loạt vấn đề phức tạp, không chỉ liên quan đến khối u mà còn xuất phát từ tác dụng phụ của các phương pháp điều trị như hóa trị, xạ trị, phẫu thuật và liệu pháp nội tiết.
GÁNH NẶNG KÉO DÀI CỦA BỆNH NHÂN UNG THƯ
Các bằng chứng y khoa cho thấy gánh nặng triệu chứng có thể xuất hiện ngay trong quá trình điều trị và kéo dài nhiều năm sau khi kết thúc, ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống.
Trong giai đoạn đang điều trị, một trong những vấn đề phổ biến nhất là mệt mỏi liên quan đến ung thư. Đây là dạng mệt mỏi nghiêm trọng, không tương xứng với mức hoạt động và không cải thiện hoàn toàn dù nghỉ ngơi.
Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, đây là một trong những triệu chứng thường gặp nhất ở bệnh nhân ung thư, có thể do chính bệnh ung thư hoặc do tác dụng phụ của điều trị như hóa trị và xạ trị. Tình trạng này có thể ảnh hưởng mạnh đến khả năng sinh hoạt hàng ngày và chất lượng sống tổng thể.
Bên cạnh các vấn đề thể chất, sức khỏe tinh thần của bệnh nhân trong giai đoạn điều trị cũng bị ảnh hưởng đáng kể. Lo âu, căng thẳng và trầm cảm có thể xuất hiện do áp lực tâm lý từ chẩn đoán ung thư, quá trình điều trị kéo dài, thay đổi ngoại hình và lo sợ về tiên lượng bệnh.
Trong đó, căng thẳng tâm lý là một phản ứng phổ biến ở bệnh nhân ung thư và có thể dao động từ mức nhẹ đến rối loạn lâm sàng, cần được sàng lọc và hỗ trợ kịp thời.
Sau khi kết thúc điều trị, nhiều bệnh nhân bước vào giai đoạn sống sót sau ung thư nhưng vẫn tiếp tục đối mặt với các di chứng kéo dài. Một trong những vấn đề phổ biến nhất là mệt mỏi kéo dài, có thể tồn tại nhiều tháng hoặc nhiều năm và không cải thiện hoàn toàn bằng nghỉ ngơi.
Tổng quan nghiên cứu trên PubMed Central cho thấy mệt mỏi do ung thư là một trong những triệu chứng kéo dài thường gặp nhất ở người sống sót, ảnh hưởng đến cả thể chất, nhận thức và cảm xúc.
Rối loạn giấc ngủ cũng là một vấn đề nổi bật trong giai đoạn sau điều trị. Nhiều nghiên cứu cho thấy bệnh nhân ung thư có tỷ lệ mất ngủ cao hơn đáng kể so với dân số chung, tình trạng này có thể kéo dài ngay cả khi bệnh đã được kiểm soát. Rối loạn giấc ngủ có thể liên quan đến đau, lo âu, tác dụng phụ điều trị hoặc thay đổi nhịp sinh học.
Ngoài ra, lo âu về tái phát ung thư là một vấn đề tâm lý kéo dài rất phổ biến ở người sống sót. Nhiều bệnh nhân sống trong trạng thái cảnh giác liên tục, lo sợ bệnh quay trở lại hoặc xuất hiện ung thư mới. Đây là một dạng căng thẳng tâm lý thường gặp và có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng sống nếu không được hỗ trợ phù hợp.
YOGA NHƯ MỘT ĐIỂM TỰA
Từ những gánh nặng thể chất và tâm lý kéo dài mà bệnh nhân ung thư phải đối mặt trong và sau điều trị, yoga được nghiên cứu như một liệu pháp hỗ trợ trong chăm sóc ung thư, không nhằm thay thế điều trị y khoa mà hướng đến mục tiêu cải thiện chất lượng sống.
Yoga là một hình thức luyện tập cổ xưa kết hợp giữa vận động cơ thể, điều hòa hơi thở và rèn luyện tâm trí, nhằm tạo ra sự hài hòa giữa thân thể và tinh thần, từ đó giúp con người đạt trạng thái thư giãn và cân bằng hơn.
Hình thức này có nhiều trường phái khác nhau như Hatha, Iyengar hay Ashtanga, với khoảng 80 tư thế cơ bản có thể thực hiện ở nhiều tư thế như đứng, ngồi, quỳ hoặc nằm.
Một buổi tập yoga thường kéo dài 60 - 90 phút, có thể thực hiện theo nhóm hoặc cá nhân dưới sự hướng dẫn của huấn luyện viên, bao gồm chuỗi tư thế vận động, bài tập thở và kết thúc bằng giai đoạn thư giãn.
Nhiều nghiên cứu khoa học đã xem xét vai trò của yoga trong việc hỗ trợ bệnh nhân ung thư, lợi ích của bộ môn này chủ yếu nằm ở việc cải thiện các triệu chứng và tác dụng phụ trong quá trình điều trị và phục hồi.
Năm 2017, một bài đánh giá của Cochrane tập trung vào bệnh nhân ung thư vú đã phân tích 24 nghiên cứu và cho thấy yoga đôi khi có thể cải thiện chất lượng giấc ngủ, giảm mệt mỏi, lo âu và trầm cảm. Tuy nhiên, các tác giả cũng nhấn mạnh rằng phần lớn nghiên cứu có quy mô nhỏ, do đó cần thận trọng khi diễn giải kết quả.
Tương tự, một đánh giá các nghiên cứu về yoga dành cho bệnh nhân ung thư được công bố năm 2010 tổng hợp 10 thử nghiệm lâm sàng cũng ghi nhận yoga có thể giúp giảm căng thẳng, lo âu, trầm cảm và cải thiện tâm trạng, giấc ngủ cũng như sức khỏe tinh thần ở một số bệnh nhân, dù mức độ bằng chứng còn hạn chế do sự khác biệt giữa các nghiên cứu.
Các bằng chứng gần đây tiếp tục củng cố vai trò này trong bối cảnh chăm sóc hiện đại. Yoga được ghi nhận có thể giúp giảm căng thẳng cảm xúc, lo âu, mệt mỏi và mất ngủ ở người từng mắc ung thư.
Điều này đặc biệt đáng chú ý khi thực tế cho thấy có tới 95% người sống sót sau ung thư từng trải qua rối loạn giấc ngủ hoặc mất ngủ trong hoặc sau điều trị, trong khi hơn một nửa gặp các vấn đề như lo âu, mệt mỏi hoặc rối loạn tâm trạng.
Một thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn được trình bày tại hội nghị của Hiệp hội Ung thư Lâm sàng Hoa Kỳ (ASCO) đã nghiên cứu hiệu quả của yoga hatha nhẹ nhàng và yoga phục hồi trên 410 người từng điều trị ung thư tại Mỹ, phần lớn trong số đó mắc ung thư vú.
Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm, một nhóm chỉ nhận chăm sóc y tế tiêu chuẩn và nhóm còn lại tham gia thêm chương trình yoga dành cho người sống sót sau ung thư kéo dài 4 tuần, bao gồm các tư thế nhẹ nhàng, bài tập thở và thực hành chánh niệm.
Trong quá trình nghiên cứu, các nhà khoa học đánh giá mức độ lo âu, mệt mỏi, rối loạn tâm trạng và mất ngủ thông qua bảng câu hỏi tiêu chuẩn. Kết quả cho thấy nhóm tham gia yoga có sự cải thiện rõ rệt hơn so với nhóm đối chứng, đặc biệt ở các triệu chứng như rối loạn tâm trạng, lo âu và mệt mỏi.
Từ góc độ lâm sàng, đây được xem là một bước tiến quan trọng trong việc tìm kiếm các phương pháp hỗ trợ không dùng thuốc nhằm cải thiện đồng thời nhiều triệu chứng thường gặp ở bệnh nhân ung thư.
YOGA TRONG BỆNH VIỆN
Tại Việt Nam, các chương trình yoga dành cho bệnh nhân ung thư đã được triển khai dưới dạng hoạt động hỗ trợ trong bệnh viện trong vài năm gần đây.
Một trong những mô hình được ghi nhận rõ ràng nhất là tại Bệnh viện Từ Dũ (TP.HCM). Tại khoa Ung bướu phụ khoa, bệnh viện đã phối hợp với các đoàn thể và đội ngũ huấn luyện viên yoga để tổ chức các lớp yoga miễn phí cho bệnh nhân đang điều trị ung thư.
Các buổi tập được duy trì định kỳ ngay trong khuôn viên bệnh viện, thường vào buổi sáng nhiều ngày trong tuần, với các bài tập nhẹ nhàng như hít thở, giãn cơ và thư giãn nhằm giúp người bệnh giảm căng thẳng và cải thiện tinh thần trong quá trình điều trị.
Tương tự, Bệnh viện Đa khoa Bắc Ninh số 2 cũng đã xây dựng một lớp học riêng và miễn phí cho các bệnh nhân, đặc biệt bệnh nhân ung thư tại đây. Lớp học đặc biệt này bắt đầu triển khai từ tháng 4/2023, duy trì từ 30 - 40 học viên, đa số là các bệnh nhân ung thư. Ngoài giáo viên chính, lớp học luôn có các cô trợ giảng hướng dẫn, hỗ trợ từng bệnh nhân giúp họ tập đúng bài một cách tốt nhất.
Tại Bệnh viện Ung Bướu TP.HCM, yoga được đưa vào các hoạt động chăm sóc hỗ trợ người bệnh thông qua chương trình “Yoga thư giãn và phục hồi”. Chương trình dạy các bài tập được thiết kế phù hợp thể trạng của bệnh nhân, nhấn mạnh sự an toàn và khả năng vận động.
Tại Hà Nội, Bệnh viện Bạch Mai cũng từng triển khai các hoạt động hỗ trợ tinh thần cho bệnh nhân ung thư, trong đó có các hình thức vận động nhẹ và yoga cười trong khu vực điều trị ung bướu. Các hoạt động này được thực hiện như một phần của chăm sóc hỗ trợ nhằm giảm lo âu và cải thiện chất lượng sống cho người bệnh
Nhìn chung, yoga cho bệnh nhân ung thư tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn phát triển. Dù chưa phổ biến rộng rãi trên toàn hệ thống y tế, các mô hình hiện có cho thấy một xu hướng rõ ràng trong chăm sóc ung thư hiện đại, trong đó việc điều trị không chỉ tập trung vào kiểm soát bệnh mà còn ngày càng chú trọng đến chất lượng sống, sức khỏe tâm lý và khả năng phục hồi toàn diện của người bệnh.