Nằm nghỉ ngơi sau một ngày dài có thể giúp cơ thể thư giãn, nhưng dành quá nhiều thời gian trên giường lại tiềm ẩn những hệ lụy sức khỏe ít người ngờ tới.
Đáng chú ý, những thay đổi bất lợi này có thể xuất hiện chỉ sau một thời gian ngắn bất động, đặc biệt ở người phải nghỉ ngơi kéo dài do bệnh lý hoặc sau phẫu thuật.
GÂY TÁO BÓN, ẢNH HƯỞNG GIẤC NGỦ VÀ ĐƯỜNG HUYẾT
Dành quá nhiều thời gian nằm trên giường có thể làm tăng nguy cơ táo bón do thiếu vận động khiến chất thải di chuyển chậm hơn trong đường ruột. Tình trạng này đặc biệt đáng lưu ý ở những người vừa sinh con hoặc trải qua phẫu thuật cần gây mê toàn thân bởi họ thường phải nghỉ ngơi và ít vận động hơn bình thường.
Thói quen nằm trên giường quá lâu còn có thể ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ, từ đó làm thay đổi cảm giác đói và thèm ăn. Theo đó, việc làm việc trên giường, chẳng hạn trong những ngày làm việc từ xa, có thể khiến giấc ngủ bị ảnh hưởng.
Ngủ không ngon giấc có thể làm tăng cảm giác đói ngay cả khi nhu cầu năng lượng của cơ thể không thay đổi. Ngược lại, ngủ đủ giấc có thể giúp giảm cảm giác thèm ăn vào ban ngày.
Việc nằm trên giường quá nhiều cũng gây bất lợi cho quá trình trao đổi chất và sức khỏe chuyển hóa. Trong khi quá trình trao đổi chất đề cập đến các phản ứng giúp cơ thể chuyển hóa thức ăn thành năng lượng và duy trì hoạt động sống, sức khỏe chuyển hóa phản ánh khả năng xử lý và sử dụng hiệu quả các chất dinh dưỡng từ thực phẩm, đồ uống.
Thiếu vận động kéo dài còn có thể ảnh hưởng đến khả năng điều hòa đường huyết. Một nghiên cứu năm 2016 được Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ công bố cho thấy việc nghỉ ngơi tại giường trong thời gian dài có thể làm suy giảm độ nhạy insulin.
Insulin là hormone giúp đưa glucose từ máu vào tế bào để tạo năng lượng. Khi độ nhạy insulin giảm hay xuất hiện tình trạng kháng insulin, các tế bào khó sử dụng glucose hiệu quả, khiến lượng đường trong máu tăng cao.
Tình trạng này làm tăng nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2, một rối loạn chuyển hóa đặc trưng bởi lượng đường trong máu cao. Vì vậy, duy trì vận động thường xuyên và hạn chế nằm trên giường khi không cần thiết là những yếu tố quan trọng giúp kiểm soát cân nặng và bảo vệ sức khỏe chuyển hóa.
GIẤC NGỦ VÀ SỨC KHỎE TINH THẦN BỊ ẢNH HƯỞNG
Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên tạp chí của Hiệp hội Nghiên cứu Giấc ngủ cũng cho thấy việc giảm thời gian nằm trên giường có thể giúp cải thiện các triệu chứng mất ngủ.
Để tìm hiểu nguyên nhân, các nhà nghiên cứu chia ngẫu nhiên 56 người mắc chứng mất ngủ thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất được điều trị bằng liệu pháp hạn chế giấc ngủ, trong đó thời gian nằm trên giường được giới hạn chặt chẽ.
Nhóm thứ hai áp dụng phương pháp điều chỉnh thời gian nằm trên giường theo lịch trình đều đặn, với thời gian nằm nghỉ được giảm xuống nhưng không áp dụng các biện pháp hạn chế nghiêm ngặt tương tự.
Kết quả cho thấy việc giảm thời gian nằm trên giường giúp làm giảm mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng mất ngủ, qua đó củng cố giả thuyết ban đầu của các nhà nghiên cứu.
Bên cạnh giấc ngủ, việc nằm trên giường trong thời gian dài còn có mối liên hệ với sức khỏe tinh thần, đặc biệt là nguy cơ trầm cảm. Những người được bác sĩ chỉ định nghỉ ngơi tại giường có nguy cơ mắc trầm cảm cao hơn có thể do ít tiếp xúc với người khác và cảm thấy bất lực khi không thể sinh hoạt bình thường.
Tuy nhiên, việc nằm trên giường quá nhiều có làm tăng nguy cơ trầm cảm ở những người vẫn có khả năng vận động và chủ động lựa chọn nghỉ ngơi hay không vẫn cần được nghiên cứu thêm.
Một nghiên cứu công bố năm 1994 trên tạp chí Acta Physiologica đã bước đầu ghi nhận mối liên hệ này. Các nhà nghiên cứu theo dõi 9 người trẻ, gồm 6 nam và 3 nữ, trước, trong và sau 20 ngày nghỉ ngơi tại giường để đánh giá những thay đổi về sức khỏe tinh thần.
Kết quả cho thấy những người tham gia có xu hướng xuất hiện các biểu hiện trầm cảm, nhưng xu hướng này biến mất sau hai tháng kể từ khi kết thúc giai đoạn nghỉ ngơi. Mặc dù quy mô nghiên cứu còn hạn chế, kết quả vẫn cho thấy cần tìm hiểu thêm về ảnh hưởng của tình trạng bất động kéo dài đối với sức khỏe tinh thần.
CƠ BẮP SUY GIẢM, MỠ TĂNG VÀ XƯƠNG YẾU ĐI
Dành quá nhiều thời gian nằm trên giường có thể làm thay đổi thành phần cơ thể theo hướng bất lợi, khiến khối lượng cơ giảm trong khi lượng mỡ tăng. Theo Tiến sĩ Douglas Paddon-Jones, giáo sư tại Chi nhánh Y khoa của Đại học Texas, tình trạng này có thể xuất hiện chỉ sau vài ngày nghỉ ngơi tại giường.
Việc điều chỉnh chế độ ăn uống cũng không dễ dàng khắc phục vấn đề. Tăng lượng thức ăn và protein có thể giúp duy trì cơ bắp nhưng đồng thời làm tăng lượng mỡ, trong khi ăn ít hơn có thể hạn chế tích tụ mỡ nhưng lại đẩy nhanh quá trình mất cơ.
Trong một nghiên cứu công bố năm 2019 trên tạp chí Journals of Gerontology, Tiến sĩ Paddon-Jones cùng các cộng sự đã tìm hiểu liệu những loại protein khác nhau có thể giúp hạn chế sự thay đổi thành phần cơ thể ở người phải nằm nghỉ kéo dài hay không.
Nghiên cứu theo dõi những tình nguyện viên nghỉ ngơi tại giường trong bảy ngày. Kết quả cho thấy những người chỉ bổ sung protein dưới dạng whey (đạm whey) giữ được nhiều khối lượng cơ hơn, đồng thời giảm được một phần mỡ trong cơ thể.
Họ cũng phục hồi sức mạnh nhanh hơn sau khi kết thúc giai đoạn nghỉ ngơi. Điều này cho thấy loại protein được bổ sung có thể góp phần bảo vệ cơ bắp và hỗ trợ phục hồi sau thời gian dài ít vận động.
Ngoài việc làm thay đổi tỷ lệ mỡ và cơ, nằm trên giường quá lâu còn có thể gây mất xương. Một nghiên cứu công bố năm 1983 trên tạp chí Clinical Science đã ghi nhận ảnh hưởng này ở 34 bệnh nhân từ 18 - 60 tuổi được chỉ định nghỉ ngơi tại giường do đau thắt lưng liên quan đến tình trạng lồi đĩa đệm cột sống thắt lưng.
Mật độ khoáng xương của các bệnh nhân được đo tại ba thời điểm là khi bắt đầu nghiên cứu, sau giai đoạn nghỉ ngơi tại giường và khoảng 15 tuần sau đó.
Kết quả cho thấy chỉ sau bảy ngày nghỉ ngơi tại giường, mật độ khoáng xương đã giảm trung bình gần 1%. Với những người không bị chỉ định nằm nghỉ, việc tích lũy tổng cộng 168 giờ nằm trên giường có thể kéo dài nhiều tháng và không diễn ra liên tục, nên tác động có thể khác biệt.
Tuy nhiên, nếu thời gian nằm nghỉ thay thế cho các bài tập chịu trọng lượng vốn giúp duy trì khối lượng xương, việc nằm quá lâu vẫn có thể làm giảm cơ hội bảo vệ sức khỏe xương.
ĐE DỌA TIM MẠCH VÀ HỆ HÔ HẤP
Một trong những vấn đề đáng quan tâm khác là sức khỏe tim mạch. Mặc dù thỉnh thoảng dành một ngày nằm thư giãn không đồng nghĩa với việc nguy cơ đau tim tăng cao, thường xuyên nằm quá lâu và ít vận động có thể gây ảnh hưởng bất lợi đến tim và hệ hô hấp. Điều này được ghi nhận trong một nghiên cứu công bố năm 2014 trên tạp chí European Journal of Epidemiology.
Trong 12 năm theo dõi, các nhà nghiên cứu nhận thấy những người dành ít thời gian nằm nghỉ nhất có nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch thấp hơn những người còn lại. Ngược lại, những người dành quá nhiều giờ mỗi ngày để nằm có nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch cao hơn đáng kể về mặt thống kê, ngay cả khi vẫn duy trì hoạt động thể chất trong những khía cạnh khác của cuộc sống.
Một nguy cơ khác của việc nằm trên giường trong thời gian dài là huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT), tình trạng hình thành cục máu đông trong các tĩnh mạch nằm sâu trong cơ thể, thường gặp ở chân.
Khi chân ít vận động, máu từ tĩnh mạch trở về tim chậm hơn, tạo điều kiện cho cục máu đông hình thành.
Huyết khối tĩnh mạch sâu có thể gây sưng và đau ở vùng bị ảnh hưởng. Nguy hiểm hơn, cục máu đông có thể bong ra, di chuyển đến phổi và gây tắc nghẽn mạch máu, dẫn đến thuyên tắc phổi. Đây là biến chứng có thể đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.
Bên cạnh những ảnh hưởng đến tim mạch và tuần hoàn, nằm bất động trong thời gian dài còn có thể làm tăng nguy cơ viêm phổi. Nguy cơ này đặc biệt đáng lưu ý khi một người duy trì cùng một tư thế trong thời gian dài, nhất là tư thế nằm ngửa. Khi đó, chất nhầy và các dịch tiết có thể tích tụ trong phổi, tạo điều kiện thuận lợi cho vi trùng phát triển và gây nhiễm trùng.
Theo Hiệp hội Phổi Hoa Kỳ, viêm phổi là tình trạng nhiễm trùng khiến các túi khí trong phổi bị viêm và có thể chứa đầy mủ cùng dịch lỏng. Tình trạng này có thể gây ra các triệu chứng như sốt, ớn lạnh, ho và khó thở. Trong trường hợp nghiêm trọng, viêm phổi có thể dẫn đến suy hô hấp cấp tính, thậm chí tử vong.
Những người có nguy cơ mắc viêm phổi cao hơn bao gồm người trên 65 tuổi, trẻ dưới 2 tuổi, người mắc bệnh tự miễn và người có các bệnh lý ảnh hưởng đến phổi như hen suyễn, khí phế thũng hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Người hút thuốc và người mắc bệnh đái tháo đường cũng thuộc nhóm nguy cơ cao.
Một biến chứng khác cần lưu ý ở những người phải nghỉ ngơi tại giường trong thời gian dài là loét do tì đè, còn gọi là loét áp lực. Tuy nhiên, tình trạng này thường không xảy ra chỉ vì nằm trên giường lâu hơn bình thường một chút.
Theo Mayo Clinic, loét do tì đè chủ yếu xuất hiện ở những người bị hạn chế vận động nghiêm trọng, phải duy trì một tư thế trong nhiều ngày, nhiều tuần hoặc lâu hơn mà không thể thường xuyên thay đổi vị trí cơ thể.
Loét do tì đè là tổn thương da hình thành khi áp lực hoặc ma sát tác động liên tục lên một vùng cơ thể. Khi nằm bất động trong thời gian dài, trọng lượng cơ thể tạo áp lực lên những vùng tiếp xúc với bề mặt giường, làm giảm lưu thông máu đến vùng da tương ứng.
Khi lượng máu lưu thông giảm, da nhận được ít oxy và chất dinh dưỡng hơn, khiến các mô dễ bị tổn thương. Nếu tình trạng này kéo dài, tổn thương có thể tiến triển thành vết loét.
Loét do tì đè thường xuất hiện ở những vùng xương nhô rõ, chẳng hạn như hông, xương cụt, xương bả vai và dọc theo cột sống. Tổn thương có thể hình thành chỉ sau vài giờ hoặc vài ngày, đặc biệt ở những người có nguy cơ cao và không thể tự thay đổi tư thế.
Những người phải nằm bất động nên được hỗ trợ thay đổi tư thế thường xuyên, ít nhất 2 giờ/lần, nhằm giảm áp lực kéo dài lên cùng một vùng cơ thể và hạn chế nguy cơ hình thành vết loét.
