Tình trạng da khô, bong tróc và nứt nẻ khi thời tiết chuyển lạnh là hiện tượng phổ biến, có thể xuất hiện ở nhiều độ tuổi và ảnh hưởng đến hầu hết các vùng da trên cơ thể, đặc biệt là da mặt, môi, bàn tay, bàn chân và vùng gót chân.
THỦ PHẠM KHIẾN DA KHÔ CĂNG, BONG TRÓC
Nguyên nhân chủ yếu không đơn thuần là do nhiệt độ giảm mà còn liên quan đến sự thay đổi độ ẩm của môi trường và khả năng duy trì độ ẩm tự nhiên của da. Khi thời tiết lạnh, độ ẩm trong không khí thường giảm, khiến lượng nước trên bề mặt da dễ bay hơi hơn.
Da dần mất đi độ ẩm cần thiết, trở nên khô ráp, căng tức, thiếu mềm mại và dễ xuất hiện tình trạng bong vảy. Theo Học viện Da liễu Hoa Kỳ, không khí có độ ẩm thấp là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến da bị khô, đặc biệt trong mùa đông.
Một trong những yếu tố quan trọng giải thích hiện tượng này là sự suy yếu của hàng rào bảo vệ da. Lớp ngoài cùng của da, được gọi là lớp sừng (stratum corneum), có vai trò giữ nước và ngăn chặn các tác nhân gây hại từ môi trường xâm nhập.
Có thể hình dung lớp sừng giống như một bức tường gạch, trong đó các tế bào da là những viên gạch, còn lipid tự nhiên như ceramide, cholesterol và axit béo đóng vai trò như lớp vữa liên kết.
Khi hàng rào này hoạt động bình thường, da có thể duy trì độ ẩm và sự mềm mại cần thiết. Tuy nhiên, trong điều kiện thời tiết lạnh và độ ẩm thấp, chức năng bảo vệ của lớp sừng có thể suy giảm, khiến nước thoát ra khỏi da nhanh hơn.
Hiện tượng này được gọi là mất nước qua biểu bì. Khi lượng nước mất đi vượt quá khả năng bù đắp tự nhiên, da trở nên khô, kém đàn hồi và dễ bị tổn thương.
Bên cạnh không khí lạnh bên ngoài, môi trường trong nhà cũng góp phần đáng kể khiến da mất nước. Khi nhiệt độ xuống thấp, nhiều người có xu hướng sử dụng máy sưởi, điều hòa chế độ nóng hoặc thường xuyên ở gần nguồn nhiệt để giữ ấm.
Tuy nhiên, những thiết bị này có thể làm giảm độ ẩm trong không khí, tạo ra môi trường khô khiến da tiếp tục mất nước ngay cả khi đã ở trong nhà. Điều này lý giải vì sao tình trạng da khô không chỉ xuất hiện khi đi ngoài trời lạnh mà còn có thể trở nên nghiêm trọng hơn sau nhiều giờ sinh hoạt trong phòng kín.
Theo thông tin từ Đại học Columbia, sự kết hợp giữa nhiệt độ thấp, độ ẩm không khí suy giảm và hệ thống sưởi trong nhà có thể làm hao hụt lượng dầu tự nhiên trên da, khiến nước dễ thoát qua hàng rào bảo vệ hơn.
Thói quen chăm sóc cơ thể trong mùa lạnh cũng là nguyên nhân khiến tình trạng khô nứt trở nên nghiêm trọng. Khi trời lạnh, việc tắm nước nóng trong thời gian dài thường mang lại cảm giác dễ chịu, nhưng nhiệt độ nước cao có thể hòa tan và cuốn trôi lớp dầu tự nhiên trên bề mặt da. Đây là lớp chất béo có tác dụng hạn chế sự mất nước và bảo vệ da trước các tác nhân gây kích ứng.
Tương tự, việc sử dụng xà phòng có tính tẩy rửa mạnh, sản phẩm chứa hương liệu hoặc chất làm sạch có khả năng loại bỏ dầu quá mức cũng có thể làm suy yếu hàng rào bảo vệ da. Khi lớp dầu tự nhiên bị mất đi, da không chỉ dễ khô ráp mà còn trở nên nhạy cảm hơn, dễ xuất hiện cảm giác ngứa, châm chích và khó chịu.
Khi tình trạng mất nước kéo dài, những biểu hiện khô da ban đầu có thể tiến triển thành bong tróc và nứt nẻ. Da vốn có độ đàn hồi nhất định nhờ lượng nước và lipid được duy trì trong lớp sừng.
Khi thiếu độ ẩm, các tế bào ở lớp ngoài trở nên khô cứng, bề mặt da mất đi sự mềm mại và khả năng co giãn. Những vùng da thường xuyên chịu ma sát hoặc phải vận động nhiều như bàn tay, đầu ngón tay, khuỷu tay, đầu gối và gót chân thường dễ xuất hiện các vết nứt hơn.
Theo Hiệp hội Da liễu Canada, da khô có thể biểu hiện bằng bề mặt sần sùi, bong vảy, ngứa và nứt nẻ. Trong những trường hợp nặng, da thậm chí có thể chảy máu.
Ngoài những tác động từ môi trường, một số yếu tố thuộc về cơ địa cũng khiến tình trạng khô da trong mùa lạnh dễ xuất hiện và kéo dài hơn. Tuổi tác là một trong những yếu tố đáng chú ý bởi khi cơ thể lão hóa, hoạt động của tuyến bã nhờn và tuyến mồ hôi có xu hướng suy giảm, khiến da sản xuất ít dầu tự nhiên hơn và khó duy trì độ ẩm.
Những người vốn có làn da khô, da nhạy cảm hoặc mắc các bệnh lý như viêm da cơ địa, chàm và vảy nến cũng thường dễ bị ảnh hưởng khi thời tiết thay đổi. Đặc biệt, ở người mắc viêm da cơ địa, hàng rào bảo vệ da vốn đã suy yếu nên không khí lạnh và khô có thể khiến tình trạng ngứa, đỏ, bong tróc và viêm da trở nên nghiêm trọng hơn. Một số loại thuốc và bệnh lý nền cũng có thể góp phần gây khô da, do đó không phải mọi trường hợp nứt nẻ trong mùa lạnh đều chỉ xuất phát từ thời tiết.
CHĂM SÓC DA MÙA LẠNH ĐÚNG CÁCH
Để hạn chế tình trạng da khô, bong tróc và nứt nẻ khi thời tiết chuyển lạnh, việc chăm sóc da cần tập trung vào hai mục tiêu chính là bổ sung độ ẩm và củng cố hàng rào bảo vệ tự nhiên của da.
Trước hết, cần chú ý đến bước làm sạch da. Trong mùa lạnh, không nên tắm hoặc rửa mặt bằng nước quá nóng bởi nhiệt độ cao có thể làm mất lớp lipid tự nhiên trên bề mặt da, khiến tình trạng khô ráp và bong tróc trở nên nghiêm trọng hơn.
Nhiệt độ nước nên ở mức ấm vừa phải, thời gian tắm nên giới hạn khoảng 5 – 10 phút. Các sản phẩm làm sạch có tính tẩy rửa mạnh, tạo nhiều bọt hoặc chứa hương liệu cũng nên được hạn chế.
Thay vào đó, có thể lựa chọn những sản phẩm làm sạch dịu nhẹ, có thành phần dưỡng ẩm như glycerin, giúp làm sạch mà không khiến da bị khô căng sau khi sử dụng.
Sau khi làm sạch, dưỡng ẩm là bước quan trọng nhất để cải thiện tình trạng da khô nứt nẻ. Nên thoa kem dưỡng ngay sau khi tắm hoặc rửa mặt, khi da vẫn còn hơi ẩm, nhằm hạn chế sự thất thoát nước qua biểu bì.
Đối với da khô, nên ưu tiên các sản phẩm dạng kem đặc hoặc balm thay vì những loại lotion quá lỏng do kết cấu giàu dưỡng chất thường có khả năng duy trì độ ẩm và bảo vệ da tốt hơn.
Các thành phần đáng chú ý gồm glycerin giúp hút và giữ nước, hyaluronic acid hỗ trợ duy trì độ ẩm, ceramide giúp củng cố hàng rào lipid tự nhiên, còn petrolatum có tác dụng tạo lớp màng hạn chế nước thoát ra khỏi bề mặt da.
Người dùng có thể tham khảo sản phẩm dưỡng ẩm CeraVe Moisturising Cream. Sản phẩm chứa ba loại ceramide thiết yếu kết hợp với hyaluronic acid, giúp bổ sung độ ẩm và hỗ trợ phục hồi hàng rào bảo vệ da. Với kết cấu kem tương đối đặc, sản phẩm phù hợp để dưỡng ẩm cho da khô đến rất khô, có thể sử dụng cho cả mặt và cơ thể.
Một lựa chọn khác là Bioderma Atoderm Intensive Baume. Đây là sản phẩm hướng đến làn da rất khô, dễ kích ứng và có cảm giác ngứa, với công thức chứa glycerin và các thành phần làm mềm, hỗ trợ củng cố hàng rào bảo vệ da.
Đối với những vùng da khô ráp nhiều như khuỷu tay, đầu gối, bàn tay và gót chân, có thể sử dụng thêm các sản phẩm có khả năng khóa ẩm tốt. Một ví dụ phổ biến là Sáp dưỡng ẩm Vaseline Original Fobelife làm mềm và dịu da. Thành phần petrolatum tạo một lớp màng bảo vệ trên bề mặt da, giúp hạn chế mất nước và hỗ trợ cải thiện tình trạng khô nứt.
Sản phẩm có thể được thoa một lớp mỏng lên môi, vùng da khô hoặc những vị trí dễ nứt nẻ sau khi đã sử dụng kem dưỡng ẩm. Đặc biệt, vào buổi tối, việc thoa một lớp mỏng lên gót chân rồi mang tất cotton có thể giúp hạn chế ma sát và duy trì độ ẩm trong thời gian ngủ.
Bên cạnh dưỡng ẩm cho da mặt và cơ thể, đôi môi và bàn tay cũng cần được chăm sóc riêng vì đây là những vùng thường xuyên tiếp xúc với không khí lạnh và chịu tác động từ các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.
Đối với môi, nên sử dụng son dưỡng có thành phần petrolatum, ceramide hoặc các chất làm mềm, thoa nhiều lần trong ngày và trước khi đi ngủ. Có thể tham khảo Bioderma Atoderm Baume Lèvres, dòng son dưỡng dành cho môi khô đến rất khô, có tác dụng làm mềm và hỗ trợ bảo vệ môi trước các tác động từ môi trường.
Đối với bàn tay, nên thoa kem dưỡng sau mỗi lần rửa tay, chú ý đến các vùng quanh móng và khớp ngón tay. Khi rửa bát, giặt giũ hoặc tiếp xúc lâu với chất tẩy rửa, nên đeo găng tay phù hợp để hạn chế tình trạng mất lipid và kích ứng da.
Một lưu ý quan trọng khác là không nên cố gắng loại bỏ những mảng da bong tróc bằng cách chà xát, kỳ cọ hoặc tẩy tế bào chết thường xuyên. Khi hàng rào bảo vệ da đang suy yếu, các sản phẩm chứa nồng độ cao AHA, BHA, retinol hoặc những hoạt chất có khả năng gây kích ứng có thể khiến da khô rát và tổn thương nhiều hơn.
Thay vì tìm cách làm bong lớp da khô, cần ưu tiên dưỡng ẩm và tạo điều kiện để da tự phục hồi. Những sản phẩm chăm sóc mới cũng nên được thử trước trên một vùng da nhỏ để theo dõi phản ứng, đặc biệt đối với làn da nhạy cảm hoặc có tiền sử viêm da cơ địa.
Không chỉ phụ thuộc vào mỹ phẩm, việc điều chỉnh môi trường sống và thói quen sinh hoạt cũng góp phần quan trọng trong việc duy trì độ ẩm cho da. Khi ở trong phòng sử dụng điều hòa hoặc máy sưởi trong thời gian dài, có thể sử dụng máy tạo ẩm để hạn chế tình trạng không khí quá khô, đồng thời vệ sinh thiết bị thường xuyên để tránh nấm mốc và vi khuẩn phát triển.
Khi ra ngoài trời lạnh, nên mặc quần áo đủ ấm, ưu tiên chất liệu cotton mềm mại, sử dụng găng tay và che chắn những vùng da thường xuyên tiếp xúc với gió lạnh.
Ngoài ra, cần duy trì chế độ ăn uống cân bằng, bổ sung đầy đủ nước và các thực phẩm giàu chất béo tốt, vitamin, khoáng chất để hỗ trợ sức khỏe tổng thể của da. Tuy nhiên, uống nhiều nước hơn mức cơ thể cần không thể thay thế việc dưỡng ẩm trực tiếp từ bên ngoài.
Đặc biệt, dù trời lạnh và ít nắng hơn so với mùa hè, việc bảo vệ da khỏi tia cực tím vẫn cần được duy trì. Tia UV có thể tác động lên da quanh năm, góp phần gây lão hóa và tổn thương hàng rào bảo vệ da. Vì vậy, nên sử dụng kem chống nắng phổ rộng có SPF từ 30 trở lên vào ban ngày, kết hợp che chắn khi ra ngoài.
Đối với da đang khô và nhạy cảm, nên lựa chọn sản phẩm chống nắng có công thức dịu nhẹ, đồng thời duy trì bước dưỡng ẩm trước khi thoa để hạn chế cảm giác căng tức.
Nếu da xuất hiện các vết nứt sâu, chảy máu, đau rát kéo dài, sưng đỏ, rỉ dịch hoặc không cải thiện sau khi chăm sóc tại nhà, cần thăm khám bác sĩ da liễu để xác định liệu có tình trạng viêm da cơ địa, chàm hoặc bệnh lý da liễu khác hay không.