Việc luật hóa các cơ chế xử lý tài sản bảo đảm không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn nợ xấu mà còn thiết lập những nguyên tắc minh bạch hơn trong quan hệ vay vốn. Cùng với việc bảo vệ quyền chủ nợ, các quy định mới lần đầu tiên bổ sung nhiều lớp bảo vệ dành cho người đi vay khi gặp khó khăn tài chính.
Trong quá trình hoàn thiện khung pháp lý về xử lý tài sản bảo đảm (TSBĐ), một trong những điểm đáng chú ý là các quy định mới không chỉ hướng đến mục tiêu thu hồi nợ mà còn quan tâm tới quyền lợi của bên vay.
Theo quy định mới, quyền thu giữ tài sản chỉ được thực hiện khi đã có thỏa thuận rõ ràng trong hợp đồng bảo đảm được ký kết từ trước. Điều này giúp bảo đảm nguyên tắc tự do thỏa thuận và tính minh bạch trong quan hệ dân sự giữa các bên.
Đồng thời, tổ chức tín dụng phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ công khai thông tin trước khi thu giữ. Đối với bất động sản, ngân hàng phải thông báo tối thiểu 15 ngày trước thời điểm thực hiện thông qua nhiều hình thức như đăng tải trên website, niêm yết tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có tài sản và gửi văn bản cho các bên liên quan.
Một điểm mới khác là trách nhiệm của Ủy ban nhân dân và Công an cấp xã được quy định rõ hơn trong việc chứng kiến, hỗ trợ bảo đảm an ninh trật tự. Cơ chế này giúp hạn chế các tranh chấp phát sinh tại hiện trường, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia.
Đáng chú ý, Nghị định 304 có hiệu lực từ cuối năm 2025 đã bổ sung thêm những quy định mang tính hỗ trợ xã hội đối với người vay. Lần đầu tiên, pháp luật đặt ra yêu cầu riêng khi thu giữ các tài sản có ý nghĩa đặc biệt như nơi ở duy nhất hoặc công cụ lao động chủ yếu.
Theo đó, khi xử lý các loại tài sản này, ngân hàng phải dành một khoản hỗ trợ tương đương từ 6 đến 12 tháng lương tối thiểu nhằm giúp người vay có điều kiện ổn định cuộc sống và duy trì sinh kế sau khi bàn giao tài sản.
Ông Nguyễn Đức Lệnh, Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Khu vực 2 nhận định, những quy định mới mang ý nghĩa toàn diện: vừa đảm bảo ý nghĩa việc thu giữ tài sản bảo đảm nợ vay trong hoạt động tín dụng, đáp ứng yêu cầu thực tiễn khách quan, vừa đảm bảo tính nhân văn và phù hợp với yêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
“Từ đó, vốn vay được sử dụng hiệu quả và vai trò tín dụng trong nền kinh tế được phát huy tối đa", Lãnh đạo Ngân hàng Nhà nước Khu vực 2 nhìn nhận.
Song song với việc tăng cường bảo vệ người vay, các quy định mới cũng xử lý một trong những bất cập lớn nhất của hệ thống tín dụng là khả năng thực thi quyền của chủ nợ.
Trong nhiều năm, mặc dù pháp luật ghi nhận quyền xử lý tài sản bảo đảm, việc triển khai trên thực tế thường gặp nhiều rào cản.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm cho biết, dù luật pháp ghi nhận quyền của chủ nợ, nhưng khi triển khai thực địa, ngân hàng thường bị ngăn cản, người vay cố thủ hoặc tẩu tán tài sản, trong khi cơ quan chức năng địa phương lại thiếu cơ chế cưỡng chế rõ ràng. Điều này khiến tài sản xuống cấp, giá trị sụt giảm và dòng vốn bị tắc nghẽn.
Theo ông Tú, việc Quốc hội chính thức luật hóa ba nội dung trọng tâm của Nghị quyết 42 trong Luật sửa đổi, bổ sung Luật Các tổ chức tín dụng đã tạo nên bước chuyển quan trọng về mặt thể chế.
Điều 198a khẳng định quyền thu giữ hợp pháp của tổ chức tín dụng, đồng thời yêu cầu khoản nợ phải được xác định là nợ xấu, hợp đồng thế chấp có điều khoản thu giữ và toàn bộ quá trình được công khai, giám sát theo quy định.
Điều 198b cho phép kê biên tài sản bảo đảm trong trường hợp người phải thi hành án có dấu hiệu chây ì hoặc tìm cách né tránh nghĩa vụ.
Trong khi đó, Điều 198c quy định cơ chế hoàn trả tài sản bảo đảm nếu tài sản chỉ bị kê biên làm vật chứng nhưng không bị tuyên tịch thu, góp phần xử lý tình trạng tài sản bị “đóng băng” trong thời gian dài vì liên quan các vụ án.
Ba điều khoản này được đánh giá là tạo ra hành lang pháp lý rõ ràng hơn, giúp quyền của chủ nợ được thực thi thực chất thay vì chỉ tồn tại trên giấy tờ.
Đồng quan điểm, đại diện đơn vị xử lý nợ thế chấp tại VPBank cho biết, luật hoá Nghị quyết 42 tạo cơ sở pháp lý ổn định, rõ ràng, giúp ngân hàng và người đi vay chủ động hơn, giảm phụ thuộc vào tố tụng tòa án hoặc thi hành án, vốn kéo dài và tốn kém.
“Cơ chế xử lý tài sản bảo đảm rõ ràng hơn giúp cho những ngân hàng có tệp khách hàng đa dạng và tỷ lệ tăng trưởng tín dụng cao như VPBank có thể tiết giảm đáng kể chi phí thu hồi nợ, từ đó có nguồn lực để hỗ trợ lãi suất cho vay. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho khách hàng mà ngân hàng cũng sẽ gia tăng thêm được tệp khách hàng nếu lãi suất cho vay cạnh tranh hơn”, đại diện VPBank nhìn nhận.
