Vụ Bảo Tín Minh Châu có thể xem là một “cú hích” mạnh, khi mô hình gian lận quen thuộc – vận hành song song hai hệ thống kế toán – bị bóc tách và xử lý ở mức độ nghiêm khắc. Điều này phát đi một tín hiệu rõ ràng: những “chiêu” từng được coi là cách né thuế an toàn nay đã không còn đất tồn tại.
“TẢNG BĂNG CHÌM” SAU NHỮNG CON SỐ LỖ
Mới đầu tuần, dư luận chấn động trước thông tin ông Vũ Minh Châu – nhà sáng lập thương hiệu vàng Bảo Tín Minh Châu – cùng con trai và hai kế toán bị khởi tố, bắt tạm giam.
Theo cáo buộc, doanh nghiệp đã vận hành song song hai hệ thống kế toán: một hệ thống “nội bộ” ghi nhận doanh thu thực tế khoảng 13.700 tỷ đồng giai đoạn 2020–2023, và một hệ thống “báo thuế” chỉ phản ánh một phần, che giấu hơn 9.700 tỷ đồng doanh thu, gây thiệt hại ngân sách khoảng 150 tỷ đồng. Thậm chí, khi bị kiểm tra, dữ liệu còn bị xóa nhằm phi tang dấu vết.
Theo các chuyên gia, vụ việc Bảo Tín Minh Châu không phải là hiện tượng cá biệt, mà là biểu hiện rõ nét của một vấn đề mang tính hệ thống. “Hai sổ kế toán” từ lâu đã tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau, từ doanh nghiệp nhỏ đến những đơn vị quy mô lớn. Điểm khác biệt hiện nay là mức độ tinh vi và quy mô đã vượt xa trước đây.
Dưới góc nhìn pháp lý, Luật sư Phạm Thanh Hòa phân tích, doanh nghiệp sử dụng 2 sổ sách tức gồm sổ nội bộ và sổ thuế. Sổ nội bộ để lưu trữ nội bộ tại doanh nghiệp, sổ thuế là sổ được dùng để báo cáo cho cơ quan thuế.
Thông thường, sổ nội bộ sẽ ghi nhận đầy đủ nghiệp vụ doanh thu và chi phí thực tế xảy ra của hoạt động kinh doanh. Điều này đồng nghĩa, sổ nội bộ thường có doanh thu và lợi nhuận cao hơn sổ nộp cho cơ quan thuế.
Khi doanh nghiệp, hộ kinh doanh ghi nhận 2 sổ, với sổ nội bộ có doanh thu lớn hơn sổ thuế, tức sẽ tạo ra một khoản chênh lệch doanh thu. Khoản chênh lệch doanh thu này sẽ được nhận bằng tài khoản cá nhân hoặc nhận bằng tiền mặt. Bởi ở sổ thuế, khách hàng đã thanh toán chuyển khoản qua tài khoản của doanh nghiệp hoặc chủ hộ kinh doanh.
Như vậy, một khoản tiền chưa được xuất hóa đơn, chưa được ghi nhận doanh thu đã được chuyển vào tài khoản cá nhân, hoặc nhận bằng tiền mặt. Điều này sẽ đặt doanh nghiệp, hộ kinh doanh trước các rủi ro như: bị phạt hành vi không xuất hóa đơn khi bán hàng, cung cấp dịch vụ. Theo quy định, mức phạt có thể lên đến 80 triệu đồng.
Bên cạnh đó, theo bà Hoà, với nguồn tiền vào tài khoản cá nhân hoặc nhận tiền mặt (nhưng chưa xuất hóa đơn), tức một khoản doanh thu chưa được ghi nhận. Doanh nghiệp và hộ kinh doanh sẽ bị truy thu khoản thuế thiếu, đồng thời có thể bị phạt 1 - 3 lần số tiền thuế trốn.
“Đáng chú ý, hành vi trốn thuế này có thể dẫn đến hình phạt nặng hơn là bị khởi tố hình sự ", luật sư lưu ý.
Nhưng nếu nhìn rộng hơn, vấn đề không chỉ nằm ở hành vi vi phạm. Khi một bộ phận doanh nghiệp có thể “tối ưu chi phí” bằng cách gian lận, họ sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh không công bằng so với những doanh nghiệp tuân thủ. Điều này làm méo mó môi trường kinh doanh, bào mòn niềm tin thị trường và về dài hạn có thể ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế.
Một nền kinh tế không thể vận hành bền vững nếu các con số tài chính – vốn là “ngôn ngữ” của thị trường – không còn phản ánh trung thực thực tế.
302 DOANH NGHIỆP VÀ CHIẾN LƯỢC “ĐIỂM HUYỆT” CỦA NGÀNH THUẾ
Sau khi vụ việc tại Bảo Tín Minh Châu được phơi bày, ngành Thuế ngay lập tức có động thái mạnh mẽ. Ngày 31/3/2026, Cục Thuế ban hành công văn yêu cầu tăng cường quản lý đối với nhóm doanh nghiệp thua lỗ nhiều năm, lãi mỏng. Đi kèm là danh sách 302 doanh nghiệp có doanh thu từ 1.000 tỷ đồng trở lên nhưng báo lỗ liên tiếp trong hai năm 2023–2024 – một danh sách được xem là “tầm ngắm” của đợt kiểm tra chuyên đề năm 2026.
Tại họp báo thường kỳ quý 1/2026 của Bộ Tài chính, ông Lê Long - Phó Cục trưởng Cục Thuế cho biết, qua rà soát, thống kê số liệu khai thuế trên cả nước, xác định được khá nhiều doanh nghiệp có doanh thu lớn nhưng kê khai lỗ. Cụ thể, trên 400 doanh nghiệp có doanh thu từ 1.000 tỷ đồng/năm trở lên kê khai lỗ.
Việc doanh nghiệp kê khai kết quả hoạt động thua lỗ hoặc lãi ở mức rất thấp có thể do nhiều nguyên nhân khách quan hay chủ quan. Tuy nhiên, qua thực tế quản lý, ông Long cho biết cơ quan thuế phát hiện nhiều trường hợp doanh nghiệp có kết quả sản xuất kinh doanh thua lỗ nhiều năm vẫn tiếp tục mở rộng quy mô, tăng vốn đầu tư.
Điều này đặt ra nhiều nghi vấn về tính trung thực của doanh nghiệp trong thực hiện đúng các quy định của pháp luật về thuế, pháp luật về kế toán...
Để khắc phục tình trạng này, lãnh đạo Cục Thuế nhấn mạnh tăng cường rà soát việc khai thuế, nộp thuế của các doanh nghiệp và tăng cường công tác kiểm tra tại trụ sở cơ quan thuế. Trường hợp phát hiện doanh nghiệp có sai sót, sẽ hướng dẫn đầy đủ để doanh nghiệp thực hiện kê khai, điều chỉnh kịp thời.
Về kế hoạch kiểm tra theo chuyên đề đối với doanh nghiệp thua lỗ nhiều năm, lãi mỏng, Cục Thuế thực hiện kiểm tra tại 6 doanh nghiệp. Cơ quan thuế cũng xây dựng và giao cho Thuế các tỉnh/thành phố tăng cường quản lý thuế, kiểm tra chống thất thu thuế đối với doanh nghiệp thua lỗ kéo dài, lãi mỏng.
Trước đó, Cục Thuế có danh sách 302 doanh nghiệp có doanh thu trên 1.000 tỷ đồng trở lên, phát sinh lỗ liên tiếp trong 2 năm (2023 và 2024) gửi các đơn vị trong ngành để tiếp tục rà soát, cập nhật số liệu về kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh theo số liệu kê khai quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp năm 2025 của các doanh nghiệp trực tiếp quản lý để phân tích, xác định các doanh nghiệp có rủi ro cao về thuế và đưa vào kế hoạch kiểm tra năm 2026. Danh sách đề xuất kiểm tra báo cáo về Cục Thuế trong tháng 4 này.
Theo danh sách, doanh nghiệp thuộc Chi cục Thuế Doanh nghiệp lớn quản lý, có Công Ty TNHH Bảo Hiểm Nhân Thọ Sun Life Việt Nam.
Tại TP Hà Nội, một số doanh nghiệp sẽ được cơ quan thuế tiến hành kiểm tra như Công ty TNHH ToTo Việt Nam, Công ty liên doanh TNHH KFC Việt Nam, Công ty Cổ phần ô tô Thành An, Công ty Cổ phần Ẩm thực mặt trời vàng (Goldsun Food)…
Tại TP.HCM, có một số doanh nghiệp như: Công ty Cổ phần Be Group, Công ty TNHH Lotteria Việt Nam, Công ty TNHH Mercedes - Benz Việt Nam, Công ty Cổ phần Thương mại Nguyễn Kim, Công ty Cổ phần tập đoàn VNG, Công ty TNHH Bia Anheuser-Busch Inbev Việt Nam, Công ty TNHH Công nghệ HP Việt Nam, Công ty TNHH dịch vụ chuỗi cung ứng DHL (Việt Nam), Công ty TNHH CJ Logistics Việt Nam, Công ty TNHH Điện tử SHARP, Công ty TNHH GS 25 VIETNAM…
Thuế tỉnh Ninh Bình cũng sẽ có kế hoạch kiểm tra đối với các doanh nghiệp: Công ty Cổ phần Dệt may Nam Định, Công ty Cổ phần Dệt Bảo Minh, Công ty Cổ phần Vissai Hà Nam, Công ty TNHH MeatDeli HN...
Tại Quảng Ninh, danh sách gồm Công ty TNHH Bình Minh HP, Công ty TNHH Thương mại Gỗ Tỷ Long, Công ty Cổ phần Xi măng Thăng Long... Trong khi đó, tại Thái Nguyên có Công ty Cổ phần Nhiệt điện An Khánh, Công ty Cổ phần Tập đoàn Nguyễn Quốc, Công ty TNHH Khai thác chế biến khoáng sản Núi Pháo...
Tại Đồng Nai, cơ quan thuế sẽ kiểm tra một số doanh nghiệp như Công ty TNHH Hoá chất chất dẻo Vina, Công ty Cổ phần tập đoàn Pegas, Công ty Cổ phần tập đoàn PELIO, Công ty TNHH Hưng Nghiệp Formosa, Công ty TNHH Tenma (HCM) Việt Nam.
Nhìn vào danh sách này, có thể thấy rõ một điều: đây không phải là một chiến dịch kiểm tra dàn trải, mà là một chiến lược “điểm huyệt” có tính toán.
Theo một chuyên gia về thuế, tiêu chí lựa chọn đã rất rõ ràng: doanh thu lớn, báo lỗ kéo dài, hoạt động vẫn mở rộng. Đây là những dấu hiệu kinh điển của rủi ro chuyển giá, phân bổ chi phí nội bộ hoặc ghi nhận doanh thu không đầy đủ.
Danh sách cũng cho thấy sự tập trung vào các ngành có cấu trúc chi phí phức tạp: sản xuất công nghiệp, logistics, bán lẻ, FDI, chuỗi nhượng quyền… Đây là những lĩnh vực mà giao dịch liên kết, phí bản quyền, chi phí quản lý nội bộ có thể được sử dụng để điều chỉnh lợi nhuận.
Một điểm đáng chú ý khác là yếu tố địa lý. Các doanh nghiệp nằm chủ yếu ở những trung tâm kinh tế lớn – nơi dòng tiền và giao dịch có quy mô lớn, đồng thời cũng là khu vực có rủi ro thất thu thuế cao nhất.
Việc doanh nghiệp bị đưa vào diện rà soát không đồng nghĩa với việc đã có sai phạm. Tuy nhiên, trong một môi trường kinh doanh lành mạnh, cũng không thể để tồn tại tình trạng những doanh nghiệp quy mô lớn liên tục báo lỗ mà không được kiểm tra, đối chiếu. Nếu không được làm rõ, câu chuyện này không chỉ ảnh hưởng đến nguồn thu ngân sách mà còn đặt ra vấn đề về sự công bằng trên thị trường.
Vị chuyên gia cho rằng cần phân biệt rõ giữa khoản lỗ mang tính chu kỳ kinh doanh với những khoản lỗ tiềm ẩn rủi ro về thuế. Không thể chỉ dựa vào việc doanh nghiệp thua lỗ nhiều năm để kết luận có vi phạm, bởi trong thực tế, đặc biệt ở giai đoạn mở rộng đầu tư hoặc chiếm lĩnh thị trường, việc chưa tạo ra lợi nhuận là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Dù vậy, khi cùng lúc xuất hiện nhiều dấu hiệu như doanh thu lớn, lỗ kéo dài, biên lợi nhuận ở mức thấp bất thường nhưng doanh nghiệp vẫn liên tục mở rộng quy mô, thì việc cơ quan quản lý tiến hành kiểm tra sâu hơn là có cơ sở.
Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc doanh nghiệp lỗ hay lãi, mà ở cách khoản lỗ đó được hình thành: chi phí có hợp lý hay không, và các giao dịch liên kết có phản ánh đúng bản chất hoạt động kinh doanh hay không.
Trong không ít trường hợp, doanh thu vẫn ở mức cao, dòng tiền vẫn vận hành mạnh, nhưng lợi nhuận lại bị “bào mỏng” bởi các khoản chi trả cho bên liên kết. Nếu những khoản chi này không được giải trình đầy đủ và không chứng minh được tính hợp lý theo nguyên tắc thị trường, thì việc bị đặt dấu hỏi là điều khó tránh khỏi.
Cũng theo vị chuyên gia, việc tăng cường kiểm tra đối với nhóm doanh nghiệp này là cần thiết, nhưng cách tiếp cận phải đi vào bản chất giao dịch, thay vì chỉ nhìn vào bề mặt báo cáo tài chính.
“Bản thân việc thua lỗ không phải là vấn đề. Nhưng nếu tình trạng này kéo dài, lợi nhuận duy trì ở mức thấp trong khi quy mô vẫn mở rộng, thì không thể chỉ nhìn lướt qua. Điều cần làm rõ là bản chất của khoản lỗ đó – xuất phát từ khó khăn thực sự hay đang che giấu một vấn đề khác,” vị chuyên gia nhấn mạnh.
