Trong nhiều cuộc trao đổi giữa các phụ huynh về cách dạy con quản lý tiền bạc từ sớm, chủ đề nên cho con dùng lợn đất hay tài khoản ngân hàng nhanh chóng trở thành điểm khởi đầu của những quan điểm rất khác nhau, phản ánh rõ cách mỗi gia đình tiếp cận việc hình thành thói quen tài chính cho trẻ.
HỎI VỀ DẠY CON QUẢN LÝ TIỀN BẠC
Một phụ huynh có con 8 tuổi mở đầu câu chuyện bằng sự phân vân khá phổ biến. Khi trẻ bắt đầu có tiền lì xì và tiền thưởng từ việc nhà nên để con tích lũy theo cách truyền thống với lợn đất hay sớm tiếp cận với tài khoản ngân hàng để làm quen với môi trường tài chính hiện đại.
“Các mẹ ơi, bé nhà mình năm nay 8 tuổi, bắt đầu có tiền lì xì và tiền thưởng khi làm việc nhà.
Không biết nên cho con nuôi lợn đất như ngày xưa mình hay làm, hay mở hẳn một tài khoản ngân hàng riêng cho con nhỉ?
Lợn đất thì con nhìn thấy tiền lớn dần mỗi ngày, cảm giác tích lũy rất thật, chạm vào được. Nhưng mà sẽ không có lãi, không sát với thực tế quản lý tài chính sau này.
Tài khoản ngân hàng thì sinh lời, tiện lợi, con làm quen với chuyển khoản, tiết kiệm online. Nhưng mình sợ con không có khái niệm tiền thật, dễ tiêu xài ảo, với cả 8 tuổi đã dùng banking liệu có sớm quá không?
Các mẹ đã dạy con về tiền bạc như thế nào vậy, chia sẻ để mình còn học hỏi thêm ạ”.
Từ băn khoăn đó, nhiều ý kiến được đưa ra với sự thận trọng. Có người nghiêng về phương án giữ tiền mặt, cho rằng trẻ ở độ tuổi tiểu học chưa nên tiếp cận ngân hàng vì dễ phát sinh rủi ro, từ nguy cơ bị lừa đảo cho đến việc khó kiểm soát chi tiêu khi chưa đủ nhận thức.
“Em chưa có con tuổi đó nhưng em nghĩ nên cho con bỏ heo, vì cho con tiếp xúc tài khoản quá sớm rất nguy hiểm. Thứ nhất là dễ gặp lừa đảo mất tiền. Thứ hai là con dễ bị cám dỗ chuyển tiền mua này mua kia không kiểm soát được bản thân, con đến tuổi nổi loạn mình càng khó dạy con hơn. Thứ ba là bỏ heo từng ngày nhìn thấy tiền sẽ động lực hơn rất nhiều so với tài khoản. Thứ tư là tiền ít gửi tiết kiệm cũng không được bao nhiêu lãi đâu ạ”.
Ở chiều ngược lại, một số phụ huynh lại chọn cách tiếp cận có kỷ luật hơn với tiền của trẻ. Trong đó, tiền lì xì không hoàn toàn được xem là tiền của con, còn việc nhà không gắn với thưởng tiền.
“Con mình 7 tuổi. Tiền mừng tuổi không phải của con. Bố mẹ có ngoại giao quan hệ người ta mới cho con. Con nhận tấm lòng thôi, còn tiền đó không phải của con.
Làm việc nhà là đương nhiên, không có chuyện trả tiền cho việc nhà. Con mình giặt sấy gấp đồ, dọn cơm, thay nước robot. Nhưng con có thể kiếm tiền nếu làm thêm việc khác ngoài những việc được phân công.
Mỗi tuần mình cho con 30.000 đồng vào cuối tuần. Lý do con cần học cách cân nhắc trong chi tiêu. Phải ghi sổ thu chi rõ ràng, lệch số là nhắc nhở hoặc phạt. Ngoài ra con có thể kiếm tiền bằng việc đi nhặt bóng tennis cho bố”.
Cũng có những gia đình dung hòa giữa hai cách làm. Trẻ vẫn được tiêu vặt trong giới hạn nhưng các khoản lớn hơn sẽ được bố mẹ giữ hộ hoặc chuyển sang hình thức tích lũy dài hạn như gửi tiết kiệm hoặc mua vàng.
“Nhà mình cũng không cho con giữ tiền tiết kiệm, không cho tiền để làm việc nhà. Trước mình cho mỗi ngày 10.000 đồng thì hôm nào cũng mua quà hết, thế là bố mẹ ngồi xuống nói chuyện với con thì giờ không hay ăn quà nữa. Thi thoảng 1 - 2 tuần mới xin một lần 10.000 đồng.
Mình chỉ thưởng nếu thi học kì được trên 8 điểm sẽ được 10.000 đồng/môn. Thi thoảng được bố hay ông bà cho thì để trong hộp riêng, ghi rõ vào sổ. Xin tiền ăn quà vặt cũng lấy trong đó ra. Tự con quản lý trong giám sát của mẹ. Mình không cho con giữ nhiều tiền. Trên 100.000 đồng thì mẹ sẽ bỏ vào tài khoản giữ cho con. Sách vở, đồ dùng học tập hay quần áo mẹ vẫn mua”.
Một số phụ huynh khác lại nhấn mạnh quan điểm không vội ngân hàng hóa tuổi thơ, cho rằng việc tiếp cận tài chính số có thể đợi đến khi trẻ lớn hơn.
“Banking sớm làm gì. Cái đấy dễ mà, lớn hơn trẻ con học phút mốt là biết. Người ta có quy định 15 tuổi trở lên mới được mở tài khoản thì đều có lý do phòng ngừa rủi ro cả. Sao mình phải đi ngược lại pháp luật như thế.
Con tôi từ 8 tuổi tiền mừng tuổi to hoặc tiết kiệm được nhiều nhiều thì bố mẹ thông báo với con rằng sẽ mua vàng để dành cho con. Có một con lợn để tiết kiệm bỏ tiền 100.000, 200.000, 500.000 đồng từ tiền thưởng của con, tiền 1/6, trung thu… cuối năm tổng kết nhập tiết kiệm hoặc mua cái gì đó.
Một hộp tiền riêng để tiền lẻ, tiền nhỏ khoảng 1.000 – 50.000 đồng. Tiền đấy con kiếm từ tiền thưởng ở lớp, thỉnh thoảng bố mẹ thưởng, cho tiền vặt… để con tiêu vặt mỗi khi cần, tự chủ mua bán đồ dùng học tập. Lúc nào tích được nhiều nhiều thì lại bỏ bớt vào lợn. Việc nhà là việc đương nhiên phải làm, không trả tiền. Thỉnh thoảng bố mẹ vui vui thì thưởng thôi”.
Cũng có gia đình chính các con tự đề xuất phương án sử dụng tiền tiết kiệm.
“Bạn nhà mình 10 tuổi, tiền mừng tuổi từ nhỏ đến 6 tuổi bố dẫn ra ngân hàng gửi tiết kiệm. Sau đó bạn nghe nói tích luỹ vàng đỡ mất giá hơn thì đòi mẹ rút tiền tiết kiệm về mua vàng. Và giờ con mua được 1 cây rồi. Con bảo lên hay xuống thì con cũng không bán vì phải 20 năm nữa con mới cần tiền”.
Ở chiều thực tế hơn, cũng có những gia đình để con tiếp xúc với tiền từ rất sớm nhưng theo cách có kiểm soát chặt chẽ.
“Nhà mình thế này. Tiền mừng tuổi là tiền của con. Mình phân tích là phải có tiêu phải có tiết kiệm. Con mình giữ 1/2 để tiêu, đưa mình 1/2 để đầu tư cổ phiếu. Con được thông báo số tiền con có đàng hoàng chứ không bao giờ mình lấy tiền của con cả.
Tiền bố mẹ tiết kiệm cho con con cũng biết nhưng cũng cho con biết là bố mẹ không có nghĩa vụ cho con tiền khi con lớn. Sau này con chỉ được nhận nếu con có ý thức còn không sẽ không có gì hết. Ngoài ra còn một chút tiền ngầm nhưng con không biết”.
Tuy nhiên, không phải gia đình nào cũng chủ động đưa tiền vào bài học tài chính. Có những phụ huynh chọn cách để con tiếp cận tiền bạc một cách tự nhiên và hạn chế.
“Có nhà nào như nhà mình không nhỉ? Con mình bé trai 8 tuổi nhưng mình không có hướng con bỏ heo đất hay tiền tiết kiệm ngân hàng nên hầu như con ít biết về tiền lắm ạ. Có đi mua gì giùm ba mẹ thì tự hỏi bao nhiêu và lấy đúng số tiền đi mua, tiền lì xì cũng vậy ạ. Kiểu như không quan tâm luôn vì nhà mình sẽ gom hết tiền lì xì như mới từ năm này sang năm sau để khi đến Tết không phải lăn tăn gì luôn”.
PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC TÀI CHÍNH CHO TRẺ
Giáo dục tài chính cho trẻ em hiện được xem là một trong những kỹ năng nền tảng của giáo dục hiện đại, giúp hình thành khả năng ra quyết định, tư duy dài hạn và hiểu giá trị lao động ngay từ nhỏ.
Theo OECD, năng lực tài chính không chỉ dừng lại ở việc nhận biết tiền bạc mà còn bao gồm khả năng lập kế hoạch chi tiêu, hiểu rủi ro và phát triển hành vi tài chính có trách nhiệm trong tương lai.
Tổ chức này nhấn mạnh rằng những thói quen liên quan đến tiền thường được hình thành rất sớm trong đời sống gia đình, trước cả khi trẻ bước vào tuổi trưởng thành.
Trong cách tiếp cận của UNICEF, việc giáo dục tài chính cho trẻ cần được lồng ghép vào các trải nghiệm đời sống hàng ngày, thay vì chỉ truyền đạt khái niệm lý thuyết. Trẻ em được khuyến khích học thông qua quan sát, thực hành và những tình huống gần gũi như mua sắm, tiết kiệm hay lựa chọn giữa các nhu cầu khác nhau.
UNICEF cũng lưu ý rằng việc để trẻ hiểu về tiền trong môi trường an toàn và có định hướng sẽ giúp giảm nguy cơ hình thành thói quen chi tiêu thiếu kiểm soát khi trưởng thành.
Đồng quan điểm, các nghiên cứu và khuyến nghị từ Ngân hàng Thế giới cũng cho rằng phương pháp giáo dục tài chính hiệu quả nhất là học thông qua trải nghiệm thực tế.
Khi trẻ được trực tiếp tham gia vào các hoạt động liên quan đến tiền, dù ở mức độ đơn giản, khả năng ghi nhớ và áp dụng sẽ cao hơn so với việc chỉ nghe giải thích. Cách tiếp cận này thường được triển khai thông qua các tình huống đời sống, nơi trẻ phải đưa ra lựa chọn và hiểu được hệ quả của quyết định tài chính của mình.
Một số tổ chức khác cũng khuyến nghị việc tăng dần mức độ tự chủ tài chính theo độ tuổi, thay vì trao toàn quyền hoặc hạn chế hoàn toàn. Ở giai đoạn nhỏ, trẻ thường được làm quen với khái niệm tiết kiệm và tiền mặt trực quan.
Khi lớn hơn, việc quản lý tiền có thể mở rộng sang các công cụ tài chính đơn giản như tài khoản có giám sát giúp trẻ hiểu cách vận hành của hệ thống tài chính hiện đại mà vẫn đảm bảo kiểm soát từ gia đình.
Nhìn chung, các tổ chức quốc tế đều thống nhất rằng không tồn tại một mô hình duy nhất phù hợp cho mọi gia đình. Điều quan trọng nằm ở sự cân bằng giữa việc giúp trẻ hiểu giá trị thực của tiền và đảm bảo an toàn trong quá trình tiếp cận các công cụ tài chính. Khi được hướng dẫn đúng cách, việc quản lý tiền từ sớm có thể trở thành nền tảng quan trọng cho kỹ năng sống và sự độc lập tài chính trong tương lai.