Theo chia sẻ của David H. Rosmarin, phó giáo sư tại Trường Y Harvard và giám đốc chương trình tại Bệnh viện McLean, nhiều người Mỹ tin rằng có nhiều tiền hơn sẽ giúp cải thiện sức khỏe tinh thần. Ở một mức độ nhất định, nhận định này có cơ sở.
Tiền có thể mang lại sự ổn định, mở ra cơ hội và giúp giảm bớt nhiều áp lực trong cuộc sống. Những nỗi lo về tiền thuê nhà, hóa đơn y tế, chi phí nuôi con, hay kế hoạch hưu trí có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần. Hơn nữa, khó khăn tài chính và căng thẳng tâm lý thường tác động qua lại, khiến con người dễ rơi vào những vòng luẩn quẩn khó thoát ra.
Tuy nhiên, qua nhiều năm làm việc trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tinh thần cao cấp cho những cá nhân và gia đình giàu có trên thế giới, một thực tế ít được chú ý hơn dần trở nên rõ ràng là sự giàu có cũng có thể đi kèm với những rủi ro không ngờ đối với sức khỏe tinh thần và các mối quan hệ.
Trong quá trình David H. Rosmarin làm việc với nhóm người có giá trị tài sản ròng cao, những ấn tượng ban đầu khá mạnh mẽ. Họ thường di chuyển bằng xe riêng có tài xế, sống trong điều kiện xa hoa và tiện nghi vượt trội.
Thế nhưng, theo thời gian, một mô hình lặp lại xuất hiện. Cảm giác cô đơn sâu sắc, xung đột trong gia đình và những căng thẳng cảm xúc bị che giấu phía sau vẻ ngoài hào nhoáng. Trong nhiều trường hợp, sự giàu có dường như làm suy yếu chính những nền tảng vốn duy trì sức khỏe tinh thần ổn định.
LÀM THAY ĐỔI CÁCH CÁC MỐI QUAN HỆ VẬN HÀNH
Khi nguồn lực gần như không giới hạn, nhiều xung đột đời thường vốn giúp gắn kết con người như sự thỏa hiệp, thương lượng, tinh thần trách nhiệm hay những hy sinh chung dễ bị bỏ qua.
Dần dần, các mối quan hệ trở nên mang tính giao dịch nhiều hơn, ít dựa trên sự phụ thuộc lẫn nhau mà nhiều hơn dựa trên kỳ vọng, quyền tiếp cận và khả năng kiểm soát. Vì vậy, không ít người giàu vẫn cảm thấy cô đơn và bị cô lập, ngay cả khi không hề ở một mình.
Hiện tượng này đã được phó giáo sư David H. Rosmarin quan sát nhiều lần trong thực tế mà. Trong một trường hợp, cha mẹ đã chi gần 1 triệu USD để bù đắp các khoản thua lỗ cờ bạc của con trai trong nhiều năm. Mỗi lần hỗ trợ đều xuất phát từ mong muốn giúp đỡ và trong ngắn hạn giúp duy trì sự yên ổn bằng cách trì hoãn những cuộc đối thoại khó khăn.
Tuy nhiên, hành vi cờ bạc không những không dừng lại mà còn trở nên nghiêm trọng hơn, kéo theo sự rạn nứt trong quan hệ gia đình. Khi tìm đến hỗ trợ chuyên môn, người con đã bị gia đình xa cách.
Điều đáng chú ý không nằm ở bản thân chứng nghiện, mà ở cách tiền bạc làm biến đổi cấu trúc quan hệ. Thay vì buộc phải đối diện với thực tế khó khăn như điều mà những gia đình ít điều kiện hơn thường phải làm, nhiều bậc cha mẹ lại dùng tiền như một cách né tránh vấn đề, vô tình khiến tình huống trở nên tệ hơn so với khi không có sự dư dả.
Trong trường hợp này, điều người con cần không phải là tiền, mà là sự đối diện với vấn đề nghiện và những ranh giới rõ ràng mà gia đình đã tránh thiết lập.
Ở một trường hợp khác, một nữ sinh đại học xuất thân từ gia đình có địa vị cao rơi vào trầm cảm trong năm thứ hai. Cha mẹ phản ứng bằng cách nhắc nhở về sự may mắn của cô và những khoản đầu tư lớn dành cho tương lai của cô.
Cảm giác không thể làm gia đình thất vọng khiến cô giấu kín những khó khăn tâm lý cho đến khi tình trạng trở nên nghiêm trọng. Khi bắt đầu điều trị, cô đã có hành vi tự gây hại và từng cân nhắc bỏ học.
Sau đó, cô mô tả cảm giác như đang bị mắc kẹt trong một chiếc lồng mạ vàng. Hình ảnh này phản ánh rõ một thực tế quan trọng rằng chính vị thế kinh tế – xã hội của gia đình có thể trở thành một yếu tố góp phần vào trầm cảm, khi nó làm suy yếu sự kết nối cảm xúc giữa cha mẹ và con cái.
Sự nhấn mạnh quá mức vào thành tích và thành công khiến con người không còn chỗ cho sự yếu đuối, khiến việc bộc lộ nhu cầu cảm xúc hay tìm kiếm sự hỗ trợ trở nên khó khăn.
Trong phần lớn các gia đình, cuộc sống tự tạo ra giới hạn. Con người buộc phải thỏa hiệp và chịu đựng những điều không thoải mái vì có sự phụ thuộc lẫn nhau. Họ phải giải quyết mâu thuẫn vì không có nhiều lựa chọn thay thế. Dù đôi khi khó chịu, chính những trải nghiệm này lại góp phần hình thành niềm tin, khả năng phục hồi và sự gắn bó.
Tiền bạc có thể làm giảm bớt nhiều áp lực đó. Nó có thể xoa dịu xung đột, trì hoãn hệ quả và tạo ra những lựa chọn để né tránh các tình huống khó chịu. Nó cũng có thể khiến các vấn đề quan hệ được giải quyết bằng tiền hoặc dùng tiền để kiểm soát người khác. Hệ quả là sự xa cách về mặt cảm xúc và những tổn thương cho tất cả các bên liên quan.
Sự kết nối thực sự đòi hỏi khả năng bộc lộ cảm xúc và nhu cầu một cách trực tiếp, chân thành. Những giá trị giúp duy trì một gia đình lành mạnh như sự trung thực, trách nhiệm, lòng tha thứ và sự hy sinh không thể mua được hay nhận được một cách thụ động, mà cần được rèn luyện và vun đắp theo thời gian.
TÁC ĐỘNG ĐẾN CẢ SỨC KHỎE THỂ CHẤT
Con người là sinh vật mang tính xã hội, vì vậy không có gì ngạc nhiên khi những hệ quả của các mô hình quan hệ này còn tác động đến cả sức khỏe thể chất.
Nghiên cứu kéo dài gần 80 năm về phát triển người trưởng thành của Đại học Harvard cho thấy những mối quan hệ xã hội bền vững giúp con người vượt qua nghịch cảnh trong cuộc sống. Đồng thời là yếu tố dự đoán tuổi thọ và hạnh phúc tốt hơn cả trí thông minh, di truyền và chắc chắn là tiền bạc.
Tương tự, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đều cảnh báo rằng sự cô đơn làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ và trầm cảm, đồng thời làm tăng nguy cơ tử vong sớm khoảng 30%.
Hơn thế nữa, những động lực này không chỉ dừng lại ở phạm vi cá nhân hay gia đình mà còn tạo ra ảnh hưởng ở cấp độ xã hội rộng lớn. Nhiều người có điều kiện kinh tế cao giữ vai trò lãnh đạo quan trọng, nắm quyền điều hành doanh nghiệp, định hướng các dòng đầu tư, tài trợ cho hoạt động từ thiện và góp phần định hình các thể chế tác động đến hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người.
Hiệu quả lãnh đạo đòi hỏi sự phản hồi trung thực, tính trách nhiệm và khả năng chấp nhận việc bị từ chối. Khi sự giàu có làm suy giảm tính chân thực trong các mối quan hệ, những hệ quả tiêu cực có thể lan rộng sang cả kinh tế, văn hóa và đời sống xã hội.
Trong bức thư cuối cùng của mình với vai trò Tổng Y sĩ Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Biden, bác sĩ Vivek Murthy đã cảnh báo rằng việc xã hội ngày càng đặt nặng tiền bạc và thành tựu đang làm suy yếu những kết nối con người có ý nghĩa, làm ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe. Thông điệp được nhấn mạnh rõ ràng rằng kết nối con người không phải là một thứ xa xỉ, mà là nhu cầu thiết yếu đối với hạnh phúc.
Tiền bạc có thể tạo ra những cơ hội lớn và giúp giảm bớt nhiều áp lực trong cuộc sống. Tuy nhiên, nó không thể thay thế cho sự trung thực, sự dễ tổn thương, trách nhiệm hay tình yêu thương. Những yếu tố đó vẫn là nền tảng cốt lõi của sức khỏe tinh thần, bất kể trong tài khoản ngân hàng có bao nhiêu tiền.