Sau nhiều năm trầm lắng, thị trường chứng khoán Việt Nam đang chứng kiến sự trở lại rõ nét của hoạt động phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO). Không chỉ sôi động về số lượng, làn sóng IPO mới còn mang theo kỳ vọng về một chu kỳ tăng trưởng dài hơi của thị trường vốn.
Tuy nhiên, phía sau những thương vụ chào sàn rầm rộ, câu hỏi lớn được đặt ra là: IPO liệu còn là “mỏ vàng” dễ khai thác như những giai đoạn thị trường hưng phấn trước đây?
BA CHU KỲ IPO VÀ SỰ THAY ĐỔI VAI TRÒ DẪN DẮT
Nhìn lại hơn hai thập kỷ phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam, hoạt động IPO không diễn ra liên tục mà hình thành theo từng chu kỳ rõ rệt. Hai làn sóng lớn từng xuất hiện vào giai đoạn 2007–2009 và 2017–2018, đều gắn với bối cảnh thị trường tăng trưởng mạnh và môi trường vĩ mô thuận lợi.
Nếu ở làn sóng đầu tiên, doanh nghiệp Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, thì đến chu kỳ thứ hai, khu vực tư nhân đã vươn lên dẫn dắt với hàng loạt thương vụ quy mô lớn, tập trung vào các lĩnh vực như ngân hàng và bất động sản.
Đỉnh cao của giai đoạn này rơi vào năm 2017–2018, khi giá trị IPO đạt mức kỷ lục, đi kèm với các thương vụ thoái vốn Nhà nước quy mô lớn và dòng tiền mạnh mẽ trên thị trường.
Sau nhiều năm “nguội lạnh”, từ năm 2024–2025, một chu kỳ IPO mới đang dần hình thành. Làn sóng thứ ba được hậu thuẫn bởi hàng loạt yếu tố: chính sách thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, kỳ vọng nâng hạng thị trường, những cải cách trong khung pháp lý, đặc biệt là việc rút ngắn quy trình IPO và niêm yết. Những “chất xúc tác” này đang tạo ra môi trường thuận lợi hơn để doanh nghiệp mạnh dạn bước ra thị trường vốn.
Theo dự báo của Dragon Capital, giai đoạn 2026–2028, Việt Nam có thể chứng kiến các đợt IPO với tổng giá trị hơn 40 tỷ USD. Còn báo cáo của Chứng khoán BSC ước tính quy mô IPO trong ba năm tới có thể đạt 47 tỷ USD, với sự góp mặt của loạt “bom tấn” như Golden Gate, Highlands Coffee, Thaco, Bách Hoá Xanh, Viettel IDC, VNPay, MISA, Nhà thuốc Long Châu, DatVietVAC, Galaxy Media, F88… cùng hàng loạt doanh nghiệp FDI đã đánh tiếng từ lâu.
Riêng trong năm 2025, làn sóng IPO diễn ra chủ yếu ở nhóm dịch vụ tài chính. Tổng cộng 4 thương vụ IPO đã được hoàn tất, bao gồm 3 thương vụ đến từ nhóm dịch vụ tài chính là Chứng khoán Kỹ Thương (TCX), Chứng khoán VPBank (VPX) và Chứng khoán VPS (VCK). Công ty Cổ phần Phát triển Nông nghiệp Hòa Phát (HPA) là cái tên khép lại một năm tương đối sôi động của các doanh nghiệp tư nhân lên sàn.
Các thương vụ này đều huy động vốn thành công, số lượng nhà đầu tư đăng ký mua vượt kỳ vọng, cho thấy sức hút nhất định của hoạt động IPO sau nhiều năm trầm lắng. Từ nhà đầu tư cá nhân, tổ chức đến khối ngoại, tất cả đều bị cuốn vào làn sóng chào sàn mới.
HÀNG LOẠT CỔ PHIẾU "BOM TẤN" HỤT HƠI SAU NGÀY LÊN SÀN
Trái với không khí hồ hởi ở thời điểm chào bán, diễn biến hậu IPO của nhiều doanh nghiệp lại nhanh chóng kéo nhà đầu tư trở về với thực tế thận trọng.
Không ít cổ phiếu vừa niêm yết đã chịu áp lực điều chỉnh ngay từ những phiên giao dịch đầu tiên, thậm chí xu hướng suy yếu còn kéo dài trong nhiều tuần, khiến phần lớn nhà đầu tư tham gia IPO rơi vào trạng thái “ôm hàng dưới giá vốn”.
Với Techcombank Securities (TCBS), doanh nghiệp được xem là “phát súng mở màn” cho làn sóng IPO thứ ba, cổ phiếu TCX từng có màn chào sàn tương đối tích cực khi tăng gần 5% trong ngày giao dịch đầu tiên.
Tuy nhiên, đà hưng phấn nhanh chóng nhường chỗ cho áp lực điều chỉnh, khi cổ phiếu này liên tục giảm điểm trong các phiên sau đó và trượt xuống dưới vùng giá IPO suốt gần một tháng.
Phải đến cuối tháng 11, TCX mới lấy lại được mốc giá chào bán. Dù vậy, diễn biến sau đó vẫn khá giằng co. Kết thúc năm 2025, cổ phiếu này chỉ nhỉnh hơn giá IPO chưa đầy 1%, thấp hơn nhiều so với kỳ vọng ban đầu.
Bức tranh còn kém tích cực hơn với VPX và VCK. Cả hai đều giảm mạnh ngay trong phiên chào sàn, lần lượt mất hơn 9% và 15%, trước khi tiếp tục suy yếu và rời xa vùng giá IPO.
Đến cuối năm 2025, VPX thấp hơn khoảng 12% so với giá chào bán, còn VCK thấp hơn gần 16,5%, cho thấy nỗ lực quay lại vùng giá ban đầu vẫn chưa thành công.
Thực tế này cho thấy một nghịch lý khá rõ nét: các thương vụ IPO đều khép lại với kết quả huy động vốn vượt kỳ vọng, nhưng diễn biến cổ phiếu trên sàn lại chưa phản ánh được sự hưng phấn tương ứng từ phía nhà đầu tư.
Theo một số chuyên gia, nguyên nhân nằm ở chính đặc thù của nhóm doanh nghiệp IPO trong giai đoạn này. Các công ty chứng khoán hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ tài chính – một mảng hấp dẫn về mặt quy mô thị trường bán lẻ, nhưng chưa hẳn là ưu tiên của dòng vốn lớn và dài hạn.
Việc IPO trong bối cảnh thị trường hướng tới nâng hạng có thể mang màu sắc “đón sóng”, song chưa đủ để tạo ra câu chuyện tăng trưởng mang tính đột phá.
Ở góc độ này, làn sóng IPO của các công ty chứng khoán tư nhân được nhìn nhận nhiều hơn như quá trình hiện thực hóa giá trị đầu tư, thay vì đóng vai trò cung cấp nguồn hàng hóa mới, chất lượng cao như kỳ vọng của thị trường trong các chu kỳ IPO trước.
Dù vậy, triển vọng không hoàn toàn u ám. Danh sách các doanh nghiệp đang chờ IPO giai đoạn 2026 trở đi cho thấy sự mở rộng đáng kể về ngành nghề, từ tiêu dùng, công nghệ, giải trí đến chăm sóc sức khỏe. Sự đa dạng về lĩnh vực và mô hình kinh doanh được kỳ vọng sẽ giúp làn sóng IPO tiếp theo có chiều sâu hơn và khơi lại sự quan tâm dài hạn của nhà đầu tư.
VÌ SAO CỔ PHIẾU IPO THƯỜNG "HỤT HƠI" TRONG NGẮN HẠN?
IPO thành công không đồng nghĩa với một khởi đầu suôn sẻ trên sàn chứng khoán. Thời điểm niêm yết đóng vai trò then chốt trong việc định hình diễn biến giá cổ phiếu giai đoạn đầu.
Trong kịch bản thuận lợi, khi kinh tế tăng trưởng, thị trường đi lên và ngành nghề của doanh nghiệp có triển vọng tích cực, cổ phiếu IPO thường nhận được sự ủng hộ của dòng tiền. Ngược lại, chỉ cần thị trường chung biến động mạnh hoặc tâm lý nhà đầu tư chuyển sang phòng thủ, cổ phiếu mới lên sàn rất dễ đi chệch khỏi kỳ vọng
Áp lực điều chỉnh trong những phiên đầu vì thế không phải hiện tượng cá biệt. Trong bối cảnh thị trường thiếu tích cực, dòng tiền thường ưu tiên các cổ phiếu đã có lịch sử giao dịch dài, thanh khoản cao và mức độ ổn định được kiểm chứng. So với những “người cũ”, cổ phiếu IPO là tài sản mới, cấu trúc cung – cầu chưa hoàn chỉnh, dễ trở thành đối tượng bị bán ra khi thị trường rung lắc.
Bên cạnh đó, tâm lý nhà đầu tư cũng góp phần khuếch đại biến động giá. Không ít nhà đầu tư tham gia IPO với kỳ vọng lợi nhuận ngắn hạn, sẵn sàng chốt lời hoặc bán ra khi cổ phiếu không tăng như mong đợi.
Tuy nhiên, những nhịp giảm giá ban đầu thường chưa phản ánh đầy đủ giá trị nội tại của doanh nghiệp. Khi hoạt động kinh doanh dần được kiểm chứng, chiến lược phát triển rõ ràng hơn và thị trường có thêm dữ liệu để đánh giá, cổ phiếu IPO thường bước vào quá trình được định giá lại.
Vì vậy, kịch bản “giảm ngắn hạn – cải thiện trung hạn” được xem là khá phổ biến, đặc biệt với các doanh nghiệp có nền tảng tài chính vững và lợi thế cạnh tranh rõ nét.
BÀI HỌC TỪ THỊ TRƯỜNG TRONG NƯỚC ĐẾN QUỐC TẾ
Thị trường chứng khoán Việt Nam từng ghi nhận nhiều doanh nghiệp lớn trải qua giai đoạn khó khăn sau IPO trước khi được định giá lại trong dài hạn. BIDV là một ví dụ tiêu biểu.
Sau khi lên sàn năm 2014, cổ phiếu BID chịu áp lực điều chỉnh trong bối cảnh thị trường chưa thuận lợi và lượng cung cổ phiếu lớn. Tuy nhiên, cùng với quá trình tái cơ cấu và cải thiện hiệu quả hoạt động, cổ phiếu này dần được thị trường đánh giá lại, mang lại mức sinh lời dài hạn đáng kể.
Tương tự, Vietcombank niêm yết năm 2009 – thời điểm thị trường chạm đáy lịch sử – cũng trải qua giai đoạn đầu kém tích cực. Song nhờ nền tảng tài chính vững chắc và hiệu quả hoạt động ổn định, cổ phiếu VCB đã tăng giá mạnh trong những năm sau đó, trở thành một trong những câu chuyện thành công tiêu biểu.
Câu chuyện “khó khăn ban đầu – tăng trưởng về sau” không chỉ diễn ra tại Việt Nam, mà còn là hiện tượng phổ biến trên thị trường quốc tế. Meta (tên cũ là Facebook) hay Robinhood cũng cho thấy sự khác biệt rõ nét giữa biến động ngắn hạn sau IPO và giá trị dài hạn.
Những doanh nghiệp này từng chịu áp lực bán mạnh trong giai đoạn đầu, nhưng khi mô hình kinh doanh được chứng minh, cổ phiếu dần phục hồi và mang lại lợi ích cho nhà đầu tư kiên nhẫn.
Làn sóng IPO hiện nay phản ánh một chu kỳ huy động vốn mới của doanh nghiệp Việt Nam, gắn với nhu cầu mở rộng hoạt động, nâng cao chuẩn mực quản trị và tận dụng sự phát triển của thị trường vốn. Trong bối cảnh đó, IPO không chỉ là câu chuyện “lên sàn”, mà là một bước chuyển chiến lược dài hạn.
Với nhà đầu tư, điều quan trọng không nằm ở việc cổ phiếu IPO tăng hay giảm trong vài phiên đầu, mà ở khả năng doanh nghiệp tạo ra giá trị bền vững trong nhiều năm tiếp theo. Kinh nghiệm từ cả thị trường trong nước lẫn quốc tế cho thấy, IPO không phải cuộc chơi dành cho sự vội vàng, mà đòi hỏi tầm nhìn và sự kiên nhẫn.
