Từ ngày 1/1/2026, Nghị định 296/2025/NĐ-CP chính thức có hiệu lực, thay thế Nghị định 166/2013 sau 12 năm áp dụng, đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong cơ chế cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính. Điểm nhấn đáng chú ý của nghị định mới nằm ở việc siết chặt trách nhiệm tài sản đối với hộ kinh doanh, hộ gia đình, khu vực lâu nay được xem là “vùng trũng” trong thực thi các quyết định xử phạt.
Khác với quy định trước đây vốn chưa làm rõ trách nhiệm tài sản của từng thành viên, Nghị định 296 thiết lập nguyên tắc cưỡng chế mang tính xuyên suốt: ưu tiên xử lý tài sản chung, nhưng nếu không đủ để thi hành quyết định xử phạt thì sẽ tiếp tục khấu trừ tiền, kê biên tài sản riêng của từng thành viên trong hộ kinh doanh, hộ gia đình. Quy định này trực tiếp khắc phục kẽ hở từng tồn tại trong thực tiễn, khi tài sản chung bị “chia nhỏ” hoặc tẩu tán sang tài sản cá nhân, khiến cơ quan chức năng rơi vào thế bế tắc trong thu hồi tiền phạt.
Theo tinh thần mới, đối với hộ kinh doanh, nếu tài sản phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh hoặc tài sản chung của hộ không đủ để thực hiện nghĩa vụ nộp phạt, chủ hộ và các thành viên có liên quan buộc phải chịu trách nhiệm bằng chính tài sản riêng của mình.
Như vậy, trách nhiệm không còn dừng lại ở danh nghĩa pháp lý của “hộ”, mà gắn trực tiếp với từng cá nhân hưởng lợi từ hoạt động kinh doanh. Điều này không chỉ tăng tính răn đe, mà còn khẳng định rõ bản chất liên đới trách nhiệm trong mô hình kinh tế hộ.
Song song với việc mở rộng đối tượng bị cưỡng chế, Nghị định 296 còn tạo ra thay đổi mang tính đột phá trong cách thức áp dụng biện pháp cưỡng chế. Nếu như trước đây, cơ quan thực thi buộc phải tuân thủ thứ tự cứng nhắc, từ khấu trừ tiền lương, thu nhập, tiền trong tài khoản, rồi mới đến kê biên tài sản, thì từ năm 2026, các biện pháp này có thể được áp dụng linh hoạt và đồng thời.
Trong bối cảnh thực tế, chính sự chậm trễ do tuân thủ trình tự đã tạo điều kiện cho người vi phạm kịp thời tẩu tán tài sản. Việc xóa bỏ “rào chắn thủ tục” giúp cơ quan chức năng chủ động hơn, đồng thời bịt kín các lỗ hổng pháp lý từng bị lợi dụng.
Bốn biện pháp cưỡng chế cơ bản vẫn được giữ nguyên, gồm khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập, khấu trừ tiền từ tài khoản, kê biên tài sản để bán đấu giá và thu giữ tiền, tài sản do bên thứ ba đang nắm giữ trong trường hợp có dấu hiệu tẩu tán. Tuy nhiên, điểm khác biệt căn bản là các biện pháp này không còn bị trói buộc bởi trình tự bất di bất dịch, mà được vận dụng tùy theo mức độ và tính chất vi phạm.
Đáng chú ý, Nghị định 296 cũng lần đầu tiên quy định rõ việc khấu trừ tiền từ nhiều loại hình tài khoản hơn, bao gồm tài khoản tại tổ chức tín dụng, Kho bạc Nhà nước và cả chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam. Quy định này phản ánh sát thực tế dòng tiền hiện nay, khi cá nhân, hộ kinh doanh có thể phân tán nguồn tiền qua nhiều kênh tài chính khác nhau để né tránh nghĩa vụ. Việc mở rộng phạm vi khấu trừ giúp hạn chế đáng kể khả năng “lẩn trốn” tài sản thông qua các tài khoản đặc thù.
Không dừng lại ở đó, nghị định mới còn thiết lập “kỷ luật thời gian” rất rõ ràng. Cá nhân, tổ chức bị cưỡng chế khấu trừ tiền trong tài khoản phải cung cấp thông tin tài khoản trong vòng 3 ngày làm việc kể từ khi có yêu cầu. Trường hợp không hợp tác hoặc chưa xác định được tài khoản, cơ quan có thẩm quyền được quyền yêu cầu trực tiếp các tổ chức tín dụng, Kho bạc Nhà nước cung cấp thông tin. Việc quy định cụ thể bằng mốc thời gian cứng giúp chặn đứng tình trạng “ngâm” thông tin – một thủ thuật phổ biến để kéo dài thời gian và tẩu tán tiền trước khi lệnh cưỡng chế được ban hành.
Với biện pháp khấu trừ lương và thu nhập, Nghị định 296 tiếp tục thể hiện sự cân bằng giữa tính răn đe và yếu tố nhân văn. Từ năm 2026, mức khấu trừ tối đa đối với tiền lương, lương hưu là 30% số tiền thực nhận hằng tháng, trong khi các khoản thu nhập khác có thể bị khấu trừ tối đa 50%. Việc áp dụng có thể thực hiện nhiều lần cho đến khi hoàn thành nghĩa vụ, nhưng vẫn bảo đảm không xâm phạm điều kiện sinh hoạt tối thiểu của người bị cưỡng chế và người phụ thuộc.
Trong tổng thể, Nghị định 296/2025/NĐ-CP đang dần hoàn thiện quan trọng của hệ thống pháp luật về xử lý vi phạm hành chính. Riêng đối với hộ kinh doanh, việc cho phép kê biên tài sản riêng của các thành viên khi tài sản chung không đủ đã chấm dứt tình trạng “trách nhiệm tập thể nhưng không ai chịu trách nhiệm đến cùng”. Từ năm 2026, kỷ cương xử phạt được siết chặt hơn, minh bạch hơn, đồng thời gửi đi thông điệp rõ ràng: mọi mô hình kinh doanh, dù lớn hay nhỏ, đều phải chịu trách nhiệm thực chất trước pháp luật.
