Bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD) là một nhóm các bệnh lý về gan, trong đó đặc trưng chính là tình trạng mỡ tích tụ trong gan, còn gọi là gan nhiễm mỡ (steatosis).
Để được chẩn đoán mắc MASLD, ngoài tình trạng gan nhiễm mỡ, người bệnh cần có ít nhất một yếu tố nguy cơ tim mạch - chuyển hóa, chẳng hạn như béo phì hoặc huyết áp cao.
Thay đổi chế độ ăn uống và lối sống được xem là một phần quan trọng trong việc kiểm soát MASLD. Vì vậy, các chuyên gia đang tiếp tục tìm hiểu liệu những loại thực phẩm cụ thể có thể mang lại thêm lợi ích cho sức khỏe gan hay không.
Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nutrients đã xem xét liệu việc ăn cà chua có giúp cải thiện tình trạng gan nhiễm mỡ ở người mắc MASLD hay không. Kết quả cho thấy những người ăn cà chua tươi và sốt cà chua mỗi ngày có mức giảm lượng mỡ trong gan nhiều hơn so với nhóm đối chứng.
CÀ CHUA CÓ THỂ GIÚP GIẢM MỠ TRONG GAN
Các tác giả nghiên cứu muốn tìm hiểu liệu cà chua, một thực phẩm phổ biến trong chế độ ăn Địa Trung Hải, có ảnh hưởng như thế nào đến tình trạng gan nhiễm mỡ ở người mắc MASLD.
Nghiên cứu có sự tham gia của 79 người trưởng thành mắc MASLD. Một số đối tượng được loại khỏi nghiên cứu, trong đó có những người uống rượu vượt quá mức quy định hoặc có chỉ số khối cơ thể (BMI) trên 30, được xếp vào nhóm béo phì.
Những người tham gia được chia thành hai nhóm. Nhóm đối chứng duy trì chế độ ăn không có cà chua, trong khi nhóm can thiệp bổ sung 200 gram cà chua tươi và 50 gram sốt cà chua mỗi ngày.
Tất cả các sản phẩm cà chua được sử dụng trong nghiên cứu đều đến từ cùng một nhà sản xuất. Ngoài việc bổ sung cà chua theo yêu cầu, những người tham gia được hướng dẫn tiếp tục duy trì lối sống và chế độ sinh hoạt như bình thường.
Thời gian can thiệp kéo dài 6 tuần. Trong khoảng thời gian này, các nhà nghiên cứu theo dõi nhiều chỉ số sức khỏe bao gồm thành phần cơ thể, lượng mỡ trong gan, độ cứng của gan và nồng độ cholesterol.
Kết quả cho thấy lượng mỡ trong gan giảm ở cả hai nhóm sau 6 tuần nhưng mức giảm ở nhóm ăn cà chua lớn hơn đáng kể so với nhóm đối chứng. Ngay từ đầu nghiên cứu, mức độ gan nhiễm mỡ của hai nhóm đã tương đối tương đồng.
Tuy nhiên, sự khác biệt này không xuất hiện ở các chỉ số khác. Các nhà nghiên cứu không ghi nhận thay đổi đáng kể về độ cứng của gan, đồng thời cũng không tìm thấy sự khác biệt giữa hai nhóm về lipid máu, men gan hay chỉ số khối cơ thể sau thời gian can thiệp.
Theo các tác giả, những kết quả này cho thấy việc ăn cà chua có thể giúp giảm lượng mỡ tích tụ trong gan mà không nhất thiết phải đi kèm với những thay đổi lớn về cân nặng, tổng lượng mỡ trong cơ thể hoặc lượng mỡ vùng bụng.
NHỮNG ĐIỀU CẦN THẬN TRỌNG VỀ NGHIÊN CỨU
Tuy nhiên, nghiên cứu vẫn có một số hạn chế cần được cân nhắc khi diễn giải kết quả. Trước hết, thời gian can thiệp chỉ kéo dài 6 tuần nên chưa thể xác định liệu tác dụng quan sát được có duy trì trong thời gian dài hay không. Đồng thời, chỉ tuyển những người trưởng thành từ 65 tuổi trở xuống, vì vậy chưa rõ kết quả có thể khác biệt ở nhóm người lớn tuổi.
Bên cạnh đó, phần lớn người tham gia là nam giới, trong khi việc có một nhóm đối tượng cân bằng hơn về giới tính có thể giúp các nghiên cứu sau đưa ra kết luận có tính khái quát cao hơn. Việc loại trừ những người có BMI trên 30 cũng là một hạn chế, bởi trong thực tế, MASLD thường gặp ở những người bị béo phì hoặc có nhiều vấn đề chuyển hóa đi kèm.
Bác sĩ nội tiết và chuyên gia về béo phì Randa Abdelmasih thuộc University of Texas Medical Branch (UTMB), người không tham gia nghiên cứu, nhận định rằng mức giảm gan nhiễm mỡ được ghi nhận chỉ ở mức vừa phải và xuất hiện trong thời gian tương đối ngắn, ở một nhóm đối tượng được lựa chọn khá cụ thể.
Theo bà, phần lớn bệnh nhân trong thực hành lâm sàng có BMI trên 30 kg/m2, mắc tiểu đường tuýp 2 hoặc có bệnh chuyển hóa tiến triển hơn, do đó việc áp dụng kết quả này cho nhóm bệnh nhân nói chung vẫn còn hạn chế.
Jonathan Jennings, bác sĩ nội khoa tại Medical Offices of Manhattan, cũng không tham gia nghiên cứu, đồng tình với những lo ngại này. Ông cho rằng việc nghiên cứu chỉ yêu cầu người tham gia có ít nhất một yếu tố nguy cơ tim mạch - chuyển hóa là chưa đủ để phản ánh mức độ nguy cơ khác nhau giữa các nhóm bệnh nhân.
Một người chỉ có huyết áp cao có thể không có mức nguy cơ tương đương với người mắc nhiều vấn đề chuyển hóa cùng lúc. Đặc biệt, tiểu đường tuýp 2 có liên quan chặt chẽ hơn với nguy cơ MASLD so với huyết áp cao nhưng nghiên cứu lại xem các yếu tố này như những yếu tố nguy cơ tương đương.
Ngoài những hạn chế về đối tượng nghiên cứu, các nhà nghiên cứu cũng không loại trừ khả năng sự cải thiện về lượng mỡ trong gan có thể chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố khác.
Chẳng hạn, việc tham gia một nghiên cứu can thiệp chế độ ăn uống có thể khiến người tham gia thay đổi hành vi theo những cách không được đo lường đầy đủ. Nghiên cứu cũng phải dựa vào tư vấn dinh dưỡng và báo cáo của chính người tham gia để xác định mức độ tuân thủ chế độ ăn được yêu cầu.
Một vấn đề khác là nghiên cứu kết hợp cả cà chua tươi và sốt cà chua nên chưa thể xác định chính xác thành phần nào tạo ra tác dụng quan sát được hay liệu hiệu quả có đến từ sự kết hợp của cả hai.
Các nhà nghiên cứu cũng không đo nồng độ lycopene và carotenoid trong máu, trong khi đây là những hợp chất có thể đóng vai trò trong tác động tiềm năng của cà chua đối với sức khỏe gan.
Do đó, các tác giả xem đây là một nghiên cứu mang tính thăm dò và cho rằng kết quả cần được kiểm chứng bằng những nghiên cứu lớn hơn, kéo dài hơn. Những phát hiện hiện tại chủ yếu có ý nghĩa trong việc gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo, thay vì đủ cơ sở để đưa ra một kết luận chắc chắn về hiệu quả của cà chua đối với MASLD.
NÊN ĂN CÀ CHUA SỐNG HAY NẤU CHÍN?
Nếu xét riêng về lycopene, câu trả lời không nhất thiết là cà chua sống. Lycopene là một carotenoid có nhiều trong cà chua và có đặc tính tan trong chất béo. Một số nghiên cứu trên người cho thấy quá trình nghiền, làm nóng và chế biến cà chua có thể phá vỡ cấu trúc tế bào, giúp lycopene được giải phóng và cơ thể hấp thu dễ hơn.
Một nghiên cứu so sánh trực tiếp cho thấy lycopene từ sốt cà chua được hấp thu tốt hơn đáng kể so với cùng lượng lycopene từ cà chua tươi. Trong một thử nghiệm khác, khi cà chua được nấu cùng dầu ô liu, nồng độ lycopene trong máu tăng nhiều hơn so với khi ăn cà chua nấu chín mà không thêm dầu. Những kết quả này cho thấy cách chế biến và những thực phẩm ăn kèm có thể ảnh hưởng đến lượng lycopene mà cơ thể thực sự hấp thu.
Vì vậy, không nhất thiết phải chỉ ăn cà chua sống để tận dụng các hợp chất có lợi. Cà chua tươi trong salad, cà chua nấu với trứng, dùng trong món canh hoặc được chế biến thành sốt đều có thể là những lựa chọn phù hợp. Nếu muốn tận dụng khả năng hấp thu lycopene, cà chua được nấu chín cùng một lượng vừa phải chất béo như dầu ô liu là một cách chế biến có cơ sở khoa học.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa cà chua nấu chín đã được chứng minh là tốt hơn cà chua sống trong việc giảm mỡ gan. Các nghiên cứu về khả năng hấp thu lycopene chủ yếu đánh giá lượng lycopene trong máu, trong khi nghiên cứu về MASLD mới chỉ cho thấy sự giảm lượng mỡ trong gan sau khi sử dụng cả cà chua tươi và sốt cà chua. Vì vậy, chưa thể xác định cách chế biến nào có tác dụng tốt hơn đối với MASLD.
Một điểm khác cũng cần lưu ý là sốt cà chua không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với một lựa chọn lành mạnh. Sốt có thể chứa thêm nhiều đường, muối hoặc chất béo, tùy sản phẩm và cách chế biến.
Do đó, nếu đưa cà chua vào chế độ ăn để hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa, những cách chế biến đơn giản như cà chua tươi, cà chua nấu chín hoặc sốt cà chua tự làm với lượng dầu vừa phải sẽ dễ kiểm soát thành phần hơn.