Tại Punjab, Rajpal Singh, một nông dân trồng lúa, lúa mì và ngô trong khu vực, vùng nông nghiệp trọng điểm của Ấn Độ đang cảm nhận những ảnh hưởng sâu sắc của cuộc chiến vùng Vịnh.
Ông Singh cho biết, người dân vốn đã khó khăn trong việc tiếp cận phân bón do sự kiểm soát của chính phủ. Giờ đây, khi mùa gieo trồng lúa chỉ còn ba tháng nữa, chiến tranh đang đe dọa làm gián đoạn hoàn toàn nguồn cung cấp chất dinh dưỡng thiết yếu cho cây trồng. Điều này đã dẫn đến tình trạng mất điện từ sáu đến tám tiếng mỗi ngày ở làng ông, cách thành phố Ludhiana một tiếng rưỡi lái xe.
Chúng tôi lo ngại nếu chiến tranh kéo dài, nông dân chúng tôi sẽ gặp khó khăn và sản xuất lương thực cũng sẽ bị ảnh hưởng”, ông nói. “Chúng tôi chưa biết cuộc khủng hoảng sẽ lớn đến mức nào.”
CHIẾN TRANH KHIẾN NÔNG DÂN LAO ĐAO
Ở bên kia bán cầu, tại Minnesota, Brandon Fronning là một trong số khoảng 25% nông dân Mỹ đã cố gắng trì hoãn việc mua phân bón khi Mỹ và Israel lần đầu tiên tấn công Iran vào ngày 28/2.
“Tôi đã hy vọng giá cả sẽ giảm bớt, tín dụng sẽ được cải thiện,” Fronning nói. “Nhưng với sự bùng phát chiến tranh gần đây, tất cả đều tan biến. Thật điên rồ. Tất cả các giá cả đều tăng vọt.”
Chỉ còn ba đến bốn tuần nữa là đến thời điểm gieo trồng ngô, Fronning đang đối mặt với những khoản lỗ khổng lồ - thậm chí có thể không mua đủ phân bón. “Với tình hình kinh tế hiện nay, rất khó để vay vốn, rất khó để có đủ tiền mặt.”
Kể từ khi Iran phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến đường vận chuyển quan trọng qua vùng Vịnh, sự chú ý đã tập trung vào nguy cơ đối với dòng chảy dầu mỏ.
Tuy nhiên, mối đe dọa đối với an ninh lương thực có thể nghiêm trọng không kém. “Bạn có thể sống mà không cần tủ lạnh hoặc ô tô trong một thời gian,” Michael Werz, một chuyên gia cao cấp tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại, nói. “Nhưng bạn không thể sống nếu thiếu những thực phẩm thiết yếu.”
Các chuyên gia cho rằng, tác động của cuộc chiến tranh Iran đối với hệ thống lương thực toàn cầu có thể còn lớn hơn cả cuộc khủng hoảng do cuộc xung đột Nga - Ukraine gây ra.
Đây là mối lo ngại đặc biệt nghiêm trọng đối với các quốc gia nghèo trên thế giới, nhưng xung đột càng kéo dài thì tình trạng thiếu lương thực càng trầm trọng và càng nhiều người bị ảnh hưởng.
Sự gián đoạn ban đầu cách đây bốn năm tập trung vào xuất khẩu ngũ cốc vùng Biển Đen trước khi lan rộng sang thị trường năng lượng và phân bón. Lần này, nó đang tác động đến nhiều bộ phận của hệ thống cùng một lúc.
Vùng Vịnh là trung tâm của thị trường phân bón toàn cầu. Việc sản xuất và vận chuyển tại đây đã bị tạm dừng, làm giảm nguồn cung và đẩy giá toàn cầu tăng cao.
Nhiều quốc gia khác cũng phụ thuộc vào khí đốt từ khu vực này để sản xuất phân bón. Giá nhiên liệu và điện năng tăng cao đang đẩy chi phí vận chuyển, chế biến và nấu nướng thực phẩm lên.
Tình trạng gián đoạn này đã và đang gây ra tác động. Trên khắp châu Á và châu Phi, giá nhiên liệu tăng cao đã đẩy giá lương thực lên. Các quốc gia châu Phi như Kenya, Somalia, Tanzania và Sudan, đặc biệt phụ thuộc vào phân bón vận chuyển bằng đường biển, đang phải gánh chịu hậu quả. Tại Somalia, giá các mặt hàng lương thực thiết yếu đã tăng khoảng 1/5 kể từ khi xung đột bắt đầu, theo Chương trình Lương thực Thế giới của Liên Hợp Quốc.
Các khu vực khác đang chuẩn bị đối phó với nguy cơ mất mùa nếu xung đột tiếp diễn. Các quốc gia Nam Á như Ấn Độ, Pakistan và Bangladesh phụ thuộc vào khí đốt nhập khẩu từ vùng Vịnh để sản xuất phân bón cho cây trồng.
Ngay cả những quốc gia ít bị ảnh hưởng trực tiếp hơn, bao gồm cả Mỹ, cũng sẽ cảm nhận được tác động thông qua giá cả tăng cao.
Stephanie Roth thuộc công ty tư vấn kinh tế Wolfe Research ước tính rằng, ngay cả khi xung đột được chấm dứt trong vòng vài tuần, chỉ riêng việc gián đoạn nguồn cung phân bón cũng sẽ khiến lạm phát thực phẩm ở Mỹ tăng từ khoảng 2% lên 4% mỗi năm. Bà cảnh báo rằng nếu giao tranh kéo dài đến mùa hè, mức tăng có thể lên tới hai con số.
HẬU QUẢ KHÓ LƯỜNG TRÊN TOÀN CẦU
Tất cả những điều này cho thấy một cú sốc về lương thực có thể xuất hiện chậm hơn so với năm 2022, nhưng nếu xung đột kéo dài, hậu quả có thể nghiêm trọng hơn nhiều, các nhà phân tích cho biết. “Tình hình đang trở nên tồi tệ hơn nhiều”, Chris Lawson của CRU, một nhóm nghiên cứu và dữ liệu tập trung vào hàng hóa, nói. “Năm 2022 là về lệnh trừng phạt và hậu cần… các giải pháp đã được tìm ra. Lần này chỉ đơn thuần là những hạn chế về mặt vật chất.”
Đối với một số người, đây chủ yếu là vấn đề kinh tế, nhưng đối với những người khác, nó sẽ là vấn đề sống còn. Theo Liên Hợp Quốc, khoảng 45 triệu người nữa ở các nước nghèo hơn có thể phải đối mặt với tình trạng thiếu lương thực trầm trọng vào tháng 6 – bên cạnh 318 triệu người hiện đang trong tình trạng này.
“Đây dường như là một rủi ro bị đánh giá thấp,” Roth nói. “Dường như không ai thực sự nói về nó vì họ quá tập trung vào năng lượng.”
Tuy nhiên, các chính phủ đang bắt đầu chú ý. Từ Ấn Độ đến châu Âu và Mỹ, nông dân là một nhóm cử tri quan trọng và giá lương thực là một điểm nóng chính trị.
Tại Ấn Độ, “chính phủ đang lo ngại,” theo lời Ashok Gulati, một nhà kinh tế nông nghiệp tại Hội đồng Nghiên cứu Quan hệ Kinh tế Quốc tế Ấn Độ. “Nếu nguồn cung phân bón khan hiếm, có thể sẽ xảy ra các cuộc biểu tình của nông dân.”
Tại Mỹ, hậu quả của việc giá thực phẩm tăng cao sẽ trở thành vấn đề chính trị ngay khi "nó thể hiện rõ trên các kệ hàng", Roth nói, đồng thời lưu ý rằng đất nước đang chuẩn bị cho cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.
“Đó là lý do tại sao tổng thống Donald Trump lại tập trung vào diễn biến thị trường… ông ấy đã cố gắng hạ thấp tầm quan trọng của nó,” bà nói, đề cập đến những tuyên bố gần đây từ Nhà Trắng về các cuộc đàm phán hòa bình. “Nhưng điều đó không giống như việc thực sự tìm ra một lối thoát hoàn toàn.”
Từ lúc gieo trồng đến khi đến tay người tiêu dùng, mỗi hạt gạo và bắp ngô đều cần năng lượng. Dầu diesel vận hành máy kéo và máy gặt, xe tải và tàu thuyền; điện năng vận hành chuỗi cung ứng lạnh, các nhà máy xay xát và chế biến.
“Ở mọi thị trường, bạn phải vận chuyển thực phẩm từ vùng nông thôn vào thành phố - thường là bằng xe tải chạy bằng dầu diesel,” Raj Patel, một học giả về hệ thống thực phẩm tại Đại học Texas, cho biết. “Tất cả chi phí đó đều do nhà bán buôn và cuối cùng là người tiêu dùng chi trả.”
Tại Bangladesh, ở huyện Dinajpur phía bắc, nông dân trồng lúa cho biết họ đã nhiều ngày không có nguồn cung cấp dầu diesel ổn định, loại nhiên liệu cần thiết để vận hành máy bơm tưới tiêu và máy đập lúa.
Nếu thiếu nước, mùa màng sẽ gặp nguy hiểm. “Lúa cần nước ngay bây giờ. Chỉ vài ngày nữa thôi, thiệt hại sẽ rất nghiêm trọng”, Nurol Uddin, một nông dân nhỏ lẻ, cho biết. Ông đã đi đến các thị trấn lân cận để tìm nhiên liệu nhưng trở về tay không. Ở một số vùng của đất nước, cây trồng đang chín đã nằm im trên đồng ruộng vì hệ thống thủy lợi ngừng hoạt động.
Theo Liên Hợp Quốc, chi phí nhiên liệu và vận chuyển tăng cao cũng đang đẩy giá cả lên ở các thị trường địa phương trên khắp châu Phi. Ông David Laborde thuộc Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc cho biết: “Lương thực không biến mất – nó vẫn còn đó. Nhưng việc vận chuyển, chế biến và cuối cùng là tiếp cận nó đang trở nên tốn kém hơn”.
Cú sốc lớn hơn đối với hệ thống lương thực toàn cầu sẽ đến sau, thông qua thị trường phân bón.
Nền nông nghiệp hiện đại phụ thuộc vào ba chất dinh dưỡng thiết yếu: nitơ, phốt pho và kali. Phân bón nitơ như amoniac và urê được sản xuất từ khí tự nhiên. Phốt pho phụ thuộc vào lưu huỳnh, một sản phẩm phụ của quá trình lọc dầu và khí đốt được sử dụng để chuyển đổi quặng phốt phát thành phân bón.
Theo CRU, một công ty tư vấn về hàng hóa, 43% lượng giao dịch urê toàn cầu đang gặp rủi ro do xung đột ở Trung Đông.
Khoảng 45% lượng lưu huỳnh xuất khẩu toàn cầu - một nguyên liệu chính để sản xuất phân bón phosphat - được vận chuyển qua eo biển Hormuz.
Các cuộc đình công tại các cơ sở khí hóa lỏng (LNG) đã buộc QatarEnergy phải ngừng sản xuất tại một trong những khu phức hợp urê lớn nhất thế giới, trong khi các chuyến hàng urê, amoniac và lưu huỳnh bị trì hoãn hoặc chuyển hướng, khiến người mua phải tìm kiếm các nguồn thay thế.
“Chúng ta đang phải đối mặt với một cú sốc mang tính hệ thống đối với thế giới lương thực vì hai trong ba chất dinh dưỡng bị ảnh hưởng trực tiếp, và còn có tác động thứ ba thông qua khí đốt tự nhiên”, Alzbeta Klein, người đứng đầu Hiệp hội Phân bón Quốc tế, cho biết.
Bên cạnh tác động đến xuất khẩu từ vùng Vịnh, sản xuất phân bón cũng đang bị cắt giảm ở những nơi khác do các quốc gia đang phải đối mặt với giá khí đốt tăng cao và tình trạng thiếu hụt.
Theo hiệp hội phân bón, Algeria đã cắt giảm nguồn cung cấp khí đốt cho các nhà máy sản xuất phân bón khoảng 50% trong tuần này, trong khi ở châu Âu, ít nhất một nhà máy ở Slovakia đã ngừng sản xuất.
Các quốc gia Nam Á phụ thuộc vào khí LNG từ vùng Vịnh đang phải gánh chịu hậu quả nặng nề. Trong khi Ấn Độ, một trong những nước tiêu thụ phân bón lớn nhất thế giới, nhập khẩu khoảng một phần ba nguồn cung và phụ thuộc rất nhiều vào vùng Vịnh, thì sản lượng trong nước lại phụ thuộc vào khí LNG nhập khẩu, trong đó khoảng 40% đến từ Qatar. Các nguyên liệu đầu vào quan trọng khác như phốt phát, kali và lưu huỳnh cũng chủ yếu được nhập khẩu từ nước ngoài.
Do chính phủ Ấn Độ áp dụng chế độ phân phối khí đốt, nguồn cung cấp cho các nhà máy sản xuất phân bón trong nước đã giảm xuống còn 70% so với mức bình thường.
Tại Bangladesh, tình trạng thiếu khí đốt đã buộc bốn trong năm nhà máy sản xuất phân bón thuộc sở hữu nhà nước phải tạm thời ngừng hoạt động vào nhiều thời điểm khác nhau trong những tuần gần đây. Pakistan cũng đang đối mặt với những khó khăn tương tự.
Ông Klein cảnh báo rằng nếu chiến tranh kéo dài hơn một tháng, sẽ có thêm nhiều đợt ngừng hoạt động nữa, đồng thời cho biết thêm rằng giới hạn về kho chứa đồng nghĩa với việc các nhà sản xuất chỉ có thể duy trì hoạt động trong một thời gian nhất định. “Phân bón rất quan trọng – bạn không thể bỏ nó vào túi… sức chứa kho chỉ đủ dùng trong 10 đến 30 ngày. Chiến tranh đã bắt đầu được ba tuần rưỡi rồi. Bạn có thể tự tính toán mà xem.”
Mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng lương thực phụ thuộc vào việc chiến tranh và sự gián đoạn do nó gây ra có kéo dài qua nhiều mùa hay không.
Tình trạng hỗn loạn này đang ảnh hưởng nặng nề đến nông dân ở bán cầu bắc, nơi mùa gieo trồng vụ xuân đã bắt đầu, nhưng càng kéo dài thì nó càng lan rộng sang các khu vực phía nam và cuối cùng là hệ thống lương thực toàn cầu.
Ông Fronning, một nông dân đến từ Minnesota, ước tính riêng hóa đơn phân bón của ông năm nay sẽ vào khoảng 35.000 đô la, tăng 10.000 đô la so với năm ngoái. Mặc dù chính phủ Mỹ đã trợ cấp cho nông dân để giúp bù đắp chi phí đầu vào tăng cao, nhưng số tiền ông dự kiến nhận được chỉ đủ trang trải một phần nhỏ trong số đó - “có lẽ chỉ khoảng 5%”, ông nói.
Đối với người nông dân thế hệ thứ ba này, vấn đề không còn chỉ là lợi nhuận năm nay mà là tương lai của chính trang trại. “Mục tiêu của tôi luôn là đạt mốc 100 năm trên trang trại này,” ông nói. “Giờ tôi không biết liệu điều đó còn khả thi nữa hay không.”
Nông dân ở Úc nằm trong số những người sẽ bắt đầu gieo trồng. Tại đây, giá urê từ Trung Đông đã tăng hơn 50% trong những tuần gần đây, theo Dennis Voznesenski, nhà kinh tế nông nghiệp tại Ngân hàng Commonwealth của Úc và tác giả cuốn sách "Chiến tranh và lúa mì".
“Những nông dân chuẩn bị kỹ lưỡng nhất mà tôi từng nói chuyện đều cho biết họ có đủ nguồn cung cấp cho đến khoảng tháng Sáu,” ông nói. Nhưng ông cũng cho biết thêm rằng nông dân nói với ông rằng đến nay chỉ có một nửa lượng phân bón và nhiên liệu họ đã đặt hàng được giao.
Xa hơn nữa, rủi ro càng trở nên nghiêm trọng hơn. Tại các quốc gia Nam Á như Bangladesh, Pakistan, Sri Lanka và Ấn Độ, mùa gieo trồng chính bắt đầu với sự xuất hiện của gió mùa vào tháng Sáu - một trong những thời kỳ sử dụng nhiều phân bón nhất trong nông nghiệp toàn cầu, và phụ thuộc rất nhiều vào nhập khẩu từ vùng Vịnh.
“Nếu không thể trồng trọt, các quốc gia như Bangladesh, vốn thường tự túc được gạo, sẽ buộc phải nhập khẩu, tương tự như các nước xuất khẩu như Ấn Độ cũng bị ảnh hưởng”, ông Máximo Torero, nhà kinh tế trưởng của FAO, cho biết. “Đó là lúc hóa đơn nhập khẩu tăng vọt và các hạn chế xuất khẩu bắt đầu được áp dụng.”
Các mối đe dọa từ ngành năng lượng và phân bón đang diễn ra trong bối cảnh thời tiết ngày càng bất ổn do biến đổi khí hậu. Dự báo của FAO chỉ ra sự trở lại của hiện tượng El Niño vào cuối năm nay - một sự thay đổi liên quan đến lượng mưa bị gián đoạn, hạn hán ở một số khu vực và lũ lụt ở những khu vực khác.
Trong những năm thời tiết thuận lợi, nông dân đôi khi có thể bù đắp cho việc giảm sử dụng phân bón. Lượng mưa tốt và nhiệt độ ổn định có thể bù đắp cho lượng phân bón đầu vào thấp hơn. Nhưng khi việc sử dụng phân bón bị hạn chế và điều kiện thời tiết cũng bất lợi, các tác động này sẽ củng cố lẫn nhau.
Sự kết hợp đó đặc biệt quan trọng đối với các loại cây trồng cần nhiều đầu vào như lúa, nơi năng suất phụ thuộc cả vào lượng phân bón và lượng nước tưới.
Nga và Ukraine nằm trong số những nước xuất khẩu ngũ cốc lớn nhất thế giới, và khi các chuyến hàng bị gián đoạn sau cuộc chiến năm 2022, giá cả đã tăng vọt do kỳ vọng về sự sụt giảm mạnh nguồn cung. Tuy nhiên, điều tồi tệ nhất đã không hoàn toàn xảy ra. Sản lượng ngũ cốc đã chứng tỏ khả năng thích ứng, sản lượng tăng lên ở những nơi khác, dòng chảy thương mại được chuyển hướng và các lệnh trừng phạt được điều chỉnh để đảm bảo nguồn cung phân bón và thực phẩm vẫn được lưu thông.
Tuy nhiên, không giống như ngũ cốc, phân bón không thể đơn giản được sản xuất ở nơi khác. Nitơ phụ thuộc vào khí đốt tự nhiên; phốt phát dựa vào các nguồn khoáng sản hữu hạn như lưu huỳnh. Việc sản xuất gắn liền chặt chẽ với địa lý và cơ sở hạ tầng, tập trung ở một số ít khu vực và phụ thuộc rất nhiều vào thương mại toàn cầu.
Ông Laborde của FAO cho biết: “Hầu hết các quốc gia đều có thể trồng ngô và lúa mì, nhưng không phải quốc gia nào cũng có thể bắt đầu sản xuất năng lượng, hoặc là họ không có cơ sở hạ tầng đó, hoặc là cần từ 5 đến 10 năm để xây dựng cơ sở hạ tầng”.
Nếu khí đốt không đến được các nhà máy sản xuất phân bón, hoặc nếu chất dinh dưỡng cho cây trồng không thể được vận chuyển, nông dân sẽ sử dụng ít hơn và năng suất sẽ giảm.
“Từ góc nhìn của người nông dân, nó không giống như nhiên liệu dùng trong gia đình,” Voznesenski nói. “Nếu lợi nhuận không đủ, bạn sẽ không sử dụng nhiều… và điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất.”
Sự điều chỉnh đó vẫn chưa được phản ánh đầy đủ trên thị trường. Giá ngũ cốc chưa tăng song song với giá phân bón, khiến nông dân phải vật lộn giữa chi phí đầu vào tăng cao và doanh thu mùa màng thấp. Nhưng các nhà phân tích cho rằng sự mất cân bằng này sẽ không kéo dài quá vụ thu hoạch tiếp theo.
Nghiên cứu do Peter Alexander tại Đại học Edinburgh dẫn đầu cho thấy rằng nếu giá phân bón tăng từ khoảng 300-350 đô la một tấn lên khoảng 900-1.000 đô la và duy trì ở mức cao, giá lương thực toàn cầu có thể tăng từ 60 đến 100%, đẩy thêm tới 100 triệu người vào tình trạng suy dinh dưỡng - tác động này lớn hơn nhiều so với chỉ riêng sự gián đoạn trong thương mại ngũ cốc.
Các nhà phân tích cho rằng, việc kiềm chế hậu quả sẽ đòi hỏi các chính phủ phải hành động nhanh chóng và khác biệt so với các cuộc khủng hoảng trong quá khứ.
Một lập luận cho rằng phân bón nên được công nhận là một nguồn tài nguyên chiến lược, giống như năng lượng, chứ không chỉ là một mặt hàng công nghiệp thông thường. Điều đó có nghĩa là cần phải xây dựng các kho dự trữ, bảo vệ chuỗi cung ứng và đảm bảo nguồn cung trong thời kỳ khủng hoảng.
Việc duy trì dòng chảy thương mại cũng quan trọng không kém. Thị trường phân bón và thực phẩm có mối liên hệ mật thiết với nhau, và sự gián đoạn ở một khu vực sẽ nhanh chóng lan rộng ra toàn thế giới.
Nhưng khi giá phân bón và năng lượng tăng cao, giá lương thực sẽ tăng, đẩy lạm phát chung lên và làm phức tạp thêm nỗ lực của các ngân hàng trung ương trong việc kiểm soát áp lực giá cả.
Điều đó tiềm ẩn rủi ro chính trị. Tại Mỹ và châu Âu, nơi chi phí sinh hoạt vẫn là vấn đề then chốt, một đợt tăng giá lương thực nữa sẽ làm trầm trọng thêm tình hình vốn đã mong manh trước thềm các cuộc bầu cử quan trọng.
Tại các nền kinh tế mới nổi, rủi ro còn cao hơn nữa. Giá lương thực tăng vọt đã nhiều lần gây ra bất ổn, từ Mùa xuân Ả Rập năm 2011 đến các cuộc biểu tình của nông dân gần đây ở Ấn Độ, nơi giá phân bón được kiểm soát chặt chẽ chính xác là để tránh kết quả đó.
Ông Laborde thuộc FAO cho rằng, các phản ứng của chính phủ nhằm kiềm chế hậu quả trong nước có thể làm trầm trọng thêm cú sốc toàn cầu. Trung Quốc đã hạn chế xuất khẩu phân bón để bảo vệ thị trường nội địa, trong khi Nga đã báo hiệu việc giới hạn các lô hàng để ưu tiên nông dân trong nước. Ấn Độ trước đây đã áp đặt các hạn chế xuất khẩu gạo để kiềm chế lạm phát, một chiến lược có thể được áp dụng trở lại nếu áp lực gia tăng.
“Mỗi quốc gia sẽ nghĩ đến phúc lợi của công dân mình trước tiên,” Laborde nói. “Nhưng nếu mọi người đều ích kỷ… người giàu sẽ mua được nhiều hơn và người nghèo sẽ chẳng có gì.”
