Việc các chuỗi cung ứng vật liệu và linh kiện thiết yếu tập trung chủ yếu tại Trung Quốc đang trở thành gánh nặng đối với ngành sản xuất toàn cầu.
Do có rất ít nhà cung cấp thay thế, doanh nghiệp quốc tế buộc phải chấp nhận yêu cầu về giá từ phía nhà cung cấp Trung Quốc hoặc điều chỉnh lịch trình sản xuất trong khi chờ giấy phép xuất khẩu.
ÁP LỰC CHI PHÍ BỦA VÂY NGÀNH TV
Theo công ty nghiên cứu thị trường TrendForce, các doanh nghiệp Trung Quốc bao gồm BOE, TCL CSOT và HKC đều đã thông báo tăng giá tấm nền màn hình tinh thể lỏng (LCD) với các nhà sản xuất TV lớn của Hàn Quốc, trong đó có Samsung Electronics và LG Electronics.
TrendForce ước tính, chi phí để sản xuất tấm nền TV trong quý 4/2026 sẽ tăng 4 - 7% so với quý trước. Một trong những nguyên nhân chính là năng lực sản xuất vật liệu đầu vào đang có xu hướng dịch chuyển sang các mục đích sử dụng khác để đáp ứng nhu cầu khổng lồ đối với trí tuệ nhân tạo (AI). Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc cũng triển khai các đợt ngừng sản xuất và cắt giảm sản lượng trong kỳ nghỉ Quốc khánh, nhằm hạn chế tích tụ hàng tồn kho và duy trì mặt bằng giá tấm nền.
Vị thế đàm phán của các doanh nghiệp Trung Quốc được củng cố, bởi cơ cấu nguồn cung tấm nền LCD dành cho TV vốn tập trung vào một số ít công ty. Theo TrendForce, ba nhà cung cấp hàng đầu Trung Quốc chiếm khoảng 70% tổng nguồn cung. Samsung Display đã chấm dứt sản xuất LCD cho TV vào năm 2022, trong khi LG Display bán cổ phần tại các công ty con sản xuất LCD và mô-đun màn hình ở Quảng Châu cho TCL CSOT vào tháng 4 năm ngoái.
Sau khi doanh nghiệp Hàn Quốc rút khỏi hoạt động sản xuất, các đối thủ Trung Quốc tiếp tục mở rộng mạng lưới cung ứng bằng cách mua lại những nhà máy hiện có.
Do Samsung Electronics và LG Electronics phải mua một lượng lớn tấm nền từ các nhà cung cấp bên ngoài để tiếp tục kinh doanh TV LCD, giới phân tích cho rằng hai công ty có ít dư địa để chuyển đổi nhà cung cấp khác khi những doanh nghiệp lớn tăng giá.
Điều kiện kinh doanh trên toàn thị trường cũng đang gặp nhiều thách thức. Hồi tháng 8, TrendForce dự báo lượng TV xuất xưởng trên toàn cầu trong năm nay sẽ giảm 0,8% so với năm trước, xuống còn 194,65 triệu chiếc. Phía Samsung Electronics lưu ý, nhu cầu TV trong năm 2027 sẽ đi ngang hoặc giảm nhẹ. Doanh số ảm đạm trong khi chi phí mua linh kiện tăng cao càng khiến quá trình phục hồi lợi nhuận của mảng kinh doanh TV thêm khó khăn.
Thêm vào đó, các doanh nghiệp Trung Quốc cũng đẩy mạnh cạnh tranh trong phân khúc TV tầm trung và cao cấp, nơi Samsung Electronics và LG Electronics đang tập trung nguồn lực để bảo vệ khả năng sinh lời.
TCL, công ty Trung Quốc sở hữu nhà cung cấp tấm nền CSOT, đã mở rộng các dòng TV chấm lượng tử và Mini LED, tận dụng lợi thế về giá nhờ khả năng mua linh kiện với quy mô lớn. Lượng TV xuất xưởng của hãng trong nửa đầu năm nay tăng 7,1% so với cùng kỳ năm trước, lên 15,08 triệu chiếc. Hisense đẩy mạnh hiện diện trong cuộc đua, đặc biệt là tại thị trường TV siêu lớn, có kích thước từ 100 inch trở lên. Nửa đầu năm nay, Hisense xuất xưởng tổng cộng 14,23 triệu TV, tăng 3% so với cùng kỳ năm trước.
Trong khi đó, doanh nghiệp Hàn Quốc vẫn chưa thể thoát khỏi sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng Trung Quốc. Bởi TV Mini LED vẫn sử dụng tấm nền LCD, đồng nghĩa với việc các nhà sản xuất tiếp tục chịu tác động từ chính sách giá và nguồn cung của những đối thủ Trung Quốc.
ĐIỂM NGHẼN ĐẤT HIẾM
Sự thống trị của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng cũng thể hiện rõ trên thị trường đất hiếm. Tháng 4 năm ngoái, Trung Quốc bắt đầu kiểm soát hoạt động xuất khẩu ra nước ngoài bằng cách áp dụng cơ chế cấp phép đối với 7 nguyên tố đất hiếm, trong đó có dysprosium và terbium, cùng các loại nam châm liên quan.
Tại Mỹ, hoạt động sản xuất ô tô đã bị ảnh hưởng trực tiếp. Tháng 5/2025, Ford phải tạm dừng sản xuất mẫu Explorer tại nhà máy ở Chicago trong một tuần do thiếu đất hiếm.
Châu Âu cũng gặp phải tình trạng tương tự. Hiệp hội các nhà cung cấp ô tô châu Âu (CLEPA) cho biết hồi đầu tháng 6/2025 rằng một số nhà máy và dây chuyền sản xuất trong khu vực đã phải ngừng hoạt động do thiếu đất hiếm và nam châm. Khi đó, chỉ khoảng 25% trong số hàng trăm đơn xin cấp phép xuất khẩu gửi đi được phê duyệt.
Theo chia sẻ từ BMW, một số nhà cung cấp của hãng gặp gián đoạn nguồn cung. Đáng chú ý, dù BMW sử dụng công nghệ loại bỏ nam châm vĩnh cửu khỏi động cơ truyền động trên các mẫu xe điện mới nhất, hãng vẫn cần đất hiếm cho những động cơ nhỏ vận hành cần gạt nước và cửa kính.
Còn Mercedes-Benz phải thảo luận gấp với các nhà cung cấp lớn về những biện pháp ứng phó, bao gồm tích trữ đất hiếm
Hiệp hội các nhà cung cấp ô tô châu Âu (CLEPA) cũng tiết lộ rằng quy trình xét duyệt khác nhau giữa các khu vực tại Trung Quốc. Một số đơn xin cấp phép bị từ chối vì lý do thủ tục hoặc bị yêu cầu cung cấp thông tin về sở hữu trí tuệ mang tính nhạy cảm. Ngay cả sau khi nộp đầy đủ hồ sơ, các doanh nghiệp vẫn không thể chắc chắn khi nào sẽ nhận được nguyên liệu thô.
Tình trạng thiếu đất hiếm còn gây gián đoạn đến hoạt động sản xuất trong ngành hàng không vũ trụ. Hai công ty vật liệu phủ bề mặt tại Bắc Mỹ sử dụng yttrium được xác nhận đã tạm ngừng sản xuất trong tháng 2 năm nay. Một công ty đã từ chối nhận đơn hàng của các khách hàng nhỏ hơn và khách hàng nước ngoài để dành nguồn cung cho những nhà sản xuất động cơ lớn. Công ty còn lại buộc phải ngừng bán các sản phẩm chứa oxit yttrium sau khi cạn kiệt hàng tồn kho. Yttrium là nguyên liệu để sản xuất các lớp phủ bảo vệ động cơ máy bay và tua-bin phát điện khỏi nhiệt độ cao, do vậy đóng vai trò cần thiết trong quá trình chế tạo và bảo dưỡng động cơ.
Số liệu thống kê của hải quan Trung Quốc cũng cho thấy nguồn cung sụt giảm rõ rệt. Trong 8 tháng sau khi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu được áp dụng, lượng sản phẩm yttrium Trung Quốc xuất khẩu sang Mỹ chỉ đạt 17 tấn, giảm mạnh so với mức 333 tấn trong 8 tháng trước đó. Mặc dù Trung Quốc đã xuất khẩu thêm 60 tấn oxit yttrium sang Mỹ trong tháng 3/2026, tổng lượng xuất khẩu trong giai đoạn tháng 3/2025 đến tháng 3/2026 vẫn thấp hơn 75% so với 12 tháng trước đó.
EU CỦNG CỐ CÔNG CỤ THƯƠNG MẠI, TỚI VIỆT NAM TÌM NGUỒN CUNG ĐẤT HIẾM
Khi hoạt động mua nguyên liệu thô và lịch trình sản xuất ngày càng có vướng mắc với cơ chế cấp phép xuất khẩu của Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU) đang tăng cường các công cụ ứng phó thương mại, đồng thời tìm cách giảm thiểu sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng của nước này.
Sau hội nghị thượng đỉnh diễn ra ngày 16/10, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen công bố kế hoạch xây dựng một cơ chế mới nhằm hạn chế quyền tiếp cận thị trường chung của khối. Trước đó, Pháp và Đức đã đưa ra đề xuất chung nhằm tăng cường các biện pháp phòng vệ thương mại, tập trung vào từng sản phẩm cụ thể. Lý do là những công cụ hiện có không đủ khả năng bảo vệ các doanh nghiệp châu Âu khi một quốc gia nắm quyền chi phối chuỗi cung ứng của cả một ngành công nghiệp.
Mục tiêu của kế hoạch là trao cho EU thẩm quyền ứng phó với sức ép kinh tế từ một quốc gia khác bằng cách hạn chế khả năng tiếp cận thị trường EU của nước đó.
Ủy ban châu Âu cũng dự kiến công bố các biện pháp vào tháng 12 tới nhằm hạn chế sự phụ thuộc vào một số nhà cung cấp nhất định đối với các vật liệu thiết yếu. Kế hoạch còn bao gồm cơ chế hỗ trợ chung cho các quốc gia thành viên và các ngành công nghiệp phải đối mặt với sức ép hoặc hành động trả đũa từ những nước bên ngoài khối.
EU đồng thời đẩy nhanh nỗ lực tìm kiếm nguồn nguyên liệu thô thay thế và mở rộng năng lực sản xuất trong nội khối. Và để bảo đảm nguồn cung các khoáng sản thiết yếu như đất hiếm và vonfram từ Việt Nam, EU đã xem xét cung cấp các khoản vay, viện trợ không hoàn lại và hỗ trợ kỹ thuật cho những dự án khai thác, chế biến tại địa phương. Mở rộng hợp tác về nguyên liệu thô thiết yếu cũng là một nội dung quan trọng trong chương trình nghị sự tại cuộc gặp giữa lãnh đạo EU và Việt Nam.
Trong nội khối, theo Đạo luật Nguyên liệu thô thiết yếu (CRMA), EU đặt mục tiêu đến năm 2030 xây dựng năng lực khai thác tương đương 10% nhu cầu tiêu thụ hàng năm đối với các nguyên liệu thô chiến lược, năng lực chế biến tương đương 40% và năng lực tái chế tương đương 25%. Tháng trước, Ủy ban châu Âu đã lựa chọn bổ sung 46 dự án chiến lược để hỗ trợ thực hiện các mục tiêu này.
