Xem thể thao là một trong những hình thức giải trí được yêu thích nhất trên khắp thế giới. Theo nhiều nghiên cứu, hoạt động này không chỉ mang lại niềm vui mà còn có thể góp phần cải thiện sức khỏe tinh thần.
Việc cùng theo dõi một đội tuyển, chia sẻ cảm xúc với những người hâm mộ khác và trải nghiệm nhiều cung bậc cảm xúc trong suốt trận đấu giúp con người tăng cường kết nối xã hội và học cách điều hòa cảm xúc.
Khi theo dõi một trận đấu, cảm xúc của người hâm mộ thường thay đổi liên tục theo từng diễn biến trên sân. Chỉ trong vài phút, người hâm mộ có thể chuyển từ cảm giác phấn khích, hạnh phúc sang lo lắng, tức giận hay thất vọng. Chính sự hồi hộp và khó đoán ấy là điều khiến thể thao trở nên hấp dẫn.
Tuy nhiên, với những người hâm mộ đặc biệt gắn bó với đội bóng của mình, kết quả của một trận đấu đôi khi không chỉ đơn thuần là thắng hay thua. Nó có thể ảnh hưởng đáng kể đến tâm trạng, hành vi và cả sức khỏe tinh thần.
Khi đội tuyển yêu thích giành chiến thắng, người hâm mộ có thể cảm thấy hân hoan, tự hào và tự tin hơn. Ngược lại, nếu đội thất bại, cảm giác buồn bã, thất vọng, lo âu hoặc thậm chí tuyệt vọng cũng có thể xuất hiện. Hiện tượng này thường được gọi là hội chứng trầm cảm của người hâm mộ thể thao.
CẢM XÚC CỦA NGƯỜI HÂM MỘ THAY ĐỔI THEO TỪNG TRẬN ĐẤU
Thuật ngữ hội chứng trầm cảm của người hâm mộ thể thao thường được dùng để mô tả trạng thái buồn bã, chán nản hoặc hụt hẫng xuất hiện sau khi đội thể thao yêu thích thất bại. Những cảm xúc này đôi khi rất mãnh liệt và có thể ảnh hưởng rõ rệt đến tâm trạng cũng như cuộc sống trong một khoảng thời gian ngắn.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng hội chứng này không phải là một chẩn đoán y khoa chính thức. Theo Hiệp hội Lo âu và Trầm cảm Hoa Kỳ, thuật ngữ nỗi buồn của người hâm mộ thể thao có lẽ phù hợp hơn bởi trong phần lớn trường hợp, cảm giác buồn bã này chỉ kéo dài vài ngày rồi dần biến mất.
Dù vậy, không phải ai cũng hồi phục nhanh như vậy. Nếu các biểu hiện như buồn bã, mất hứng thú, tuyệt vọng hoặc lo âu kéo dài trên 2 tuần và bắt đầu ảnh hưởng đến công việc, học tập hay sinh hoạt hàng ngày, đó có thể không còn chỉ là phản ứng sau một trận thua. Khi đó, việc tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần để được đánh giá và hỗ trợ là điều cần thiết.
Để lý giải vì sao một trận đấu có thể tác động mạnh đến cảm xúc của người hâm mộ, các nhà nghiên cứu đã vận dụng nhiều lý thuyết trong xã hội học, tâm lý học và khoa học hành vi. Trong số đó, lý thuyết bản sắc xã hội được xem là một trong những cách giải thích phổ biến nhất.
Theo lý thuyết này, con người thường hình thành cảm giác về bản sắc, giá trị bản thân và lòng tự trọng thông qua việc thuộc về một nhóm nào đó. Đối với người hâm mộ thể thao, nhóm ấy chính là đội bóng yêu thích cùng cộng đồng những người có chung niềm đam mê.
Những người hâm mộ cuồng nhiệt thường dành rất nhiều thời gian, tiền bạc và cảm xúc để theo dõi đội tuyển họ yêu thích. Họ có thể mặc áo đấu, sưu tầm vật phẩm của đội, theo dõi mọi trận đấu, tham gia các hoạt động dành cho người hâm mộ và sử dụng những thuật ngữ, câu nói hay cách giao tiếp đặc trưng của cộng đồng. Chính những trải nghiệm chung này tạo nên cảm giác gắn kết, thuộc về và được chia sẻ, qua đó mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tinh thần.
Tuy nhiên, sự gắn bó càng lớn thì tác động của kết quả thi đấu đến cảm xúc cũng càng mạnh. Khi đội giành chiến thắng, nhiều người hâm mộ có xu hướng xem đó như chiến thắng của chính mình. Họ cảm thấy tự hào, tự tin hơn, có tâm trạng tích cực và thường nói “chúng ta thắng” như thể bản thân cũng góp phần tạo nên kết quả ấy. Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là tận hưởng ánh hào quang từ thành công của người khác.
Ở chiều ngược lại, khi đội thất bại, cảm giác buồn bã, thất vọng, hụt hẫng hoặc giảm lòng tự trọng cũng có thể xuất hiện. Đáng chú ý, một số người hâm mộ lại có xu hướng tạo khoảng cách với đội tuyển đó bằng cách nói “họ thua” thay vì “chúng ta thua”. Đây được gọi là tách mình khỏi thất bại của người khác, một cơ chế tâm lý giúp bảo vệ lòng tự trọng trước kết quả không mong muốn.
Mức độ phản ứng với thất bại ở mỗi người là khác nhau. Có người nhanh chóng lấy lại cân bằng sau vài giờ hoặc vài ngày, trong khi có người bị ảnh hưởng lâu hơn. Dù phản ứng theo cách nào, việc nhận diện cảm xúc và áp dụng những chiến lược phù hợp để điều chỉnh tâm trạng vẫn là điều quan trọng, giúp hạn chế những tác động tiêu cực của một trận thua đến sức khỏe tinh thần.
CÁCH VƯỢT QUA NỖI BUỒN
Sau một trận thua, đặc biệt là ở những trận đấu quan trọng như chung kết, cảm giác buồn bã, tiếc nuối hay thất vọng là điều hoàn toàn dễ hiểu. Điều quan trọng không phải là cố gắng kìm nén cảm xúc mà là biết cách đón nhận và điều chỉnh chúng.
Dành khoảng 45 – 60 phút sau trận đấu để chia sẻ cảm xúc với những người hâm mộ khác, trò chuyện hoặc cùng nhìn lại diễn biến trận đấu có thể giúp giải tỏa tâm trạng và giảm bớt cảm giác thất vọng. Việc trải qua cảm xúc này cùng những người có chung niềm đam mê cũng góp phần tạo cảm giác được đồng cảm và gắn kết.
Sau khoảng thời gian đó, nên chủ động chuyển sự chú ý sang những hoạt động khác thay vì tiếp tục chìm trong cảm giác tiếc nuối. Việc liên tục nghĩ về thất bại, đặc biệt khi ở một mình, có thể khiến cảm xúc tiêu cực kéo dài và trở nên nặng nề hơn.
Bên cạnh đó, cũng nên hạn chế dành quá nhiều thời gian trên mạng xã hội hoặc theo dõi các chương trình bình luận sau trận đấu. Những cuộc tranh luận, chỉ trích hoặc các nội dung mang tính kích động, nhất là trên mạng xã hội, có thể làm cảm xúc tiêu cực bị khuếch đại thay vì được xoa dịu.
Vận động cơ thể cũng là một trong những cách đơn giản nhưng hiệu quả để cải thiện tâm trạng sau khi đội mình yêu thích thất bại. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2018 cho thấy chỉ từ 10 - 30 phút hoạt động thể chất cũng có thể giúp tăng năng lượng và cải thiện cảm xúc.
Tập luyện còn kích thích cơ thể sản sinh dopamine, chất dẫn truyền thần kinh thường gắn liền với cảm giác vui vẻ và hứng khởi. Khi đội tuyển thua trận, mức dopamine có xu hướng giảm xuống.
Vì vậy, việc đi bộ, chạy bộ, đạp xe, bơi lội, tập gym hoặc chơi một môn thể thao yêu thích đều có thể giúp tinh thần nhanh chóng cân bằng trở lại. Hoạt động này có thể được thực hiện một mình để thư giãn hoặc cùng bạn bè để tăng thêm sự kết nối.
Ngoài vận động, những hoạt động giúp thư giãn và giảm căng thẳng cũng rất hữu ích. Các nghiên cứu cho thấy sau khi chứng kiến đội tuyển yêu thích thất bại, nồng độ cortisol (hormone liên quan đến căng thẳng) thường tăng cao.
Vì vậy, việc dành thời gian đi dạo, nghe nhạc, nghe podcast, đọc sách, vẽ tranh, viết nhật ký, chơi trò ghép hình hoặc thực hành các kỹ thuật hít thở, yoga, chánh niệm hay thiền có thể giúp tâm trí dần tách khỏi trận đấu và lấy lại trạng thái cân bằng.
Một cách khác để giảm bớt ảnh hưởng của những thất bại trong thể thao là mở rộng các mối quan tâm và sở thích trong cuộc sống. Việc yêu mến một đội tuyển thể thao nào đó mang lại nhiều lợi ích về mặt tinh thần và tạo cảm giác thuộc về một cộng đồng.
Tuy nhiên, nếu đó là nguồn duy nhất tạo nên bản sắc cá nhân thì mỗi thất bại của đội cũng sẽ tác động mạnh hơn đến cảm xúc. Ngược lại, khi có nhiều sở thích khác nhau, cảm giác về giá trị bản thân sẽ không phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả của một trận đấu.
Nghiên cứu cho thấy việc duy trì nhiều sở thích không chỉ giúp phát triển bản thân mà còn hỗ trợ quản lý căng thẳng, nâng cao mức độ hài lòng với cuộc sống và tạo thêm nhiều cơ hội kết nối xã hội.
Những sở thích này có thể rất đa dạng như nấu ăn, vẽ tranh, làm gốm, chơi nhạc cụ hay ca hát, các hoạt động mang tính trí tuệ như đọc sách, viết lách, giải đố, chơi cờ hoặc học ngoại ngữ, làm vườn, đi bộ, leo núi, chạy bộ hoặc chèo thuyền.
Ngoài ra, tham gia các câu lạc bộ hoặc cộng đồng có chung sở thích cũng là cách hiệu quả để mở rộng các mối quan hệ và nuôi dưỡng cảm giác gắn kết, thay vì chỉ tập trung vào một đội thể thao duy nhất.