Hàng năm, các nhà trồng sầu riêng trên khắp Malaysia đưa những trái ngon nhất của mình đến tranh tài để giành danh hiệu danh giá “Vua của các vị vua” (King of Kings). Giới khoa học nông nghiệp, chuyên gia trong ngành và đầu bếp sẽ chấm các sản phẩm dự thi dựa trên những tiêu chí như hương vị, kết cấu, hình thức và mùi thơm.
Tháng 7 năm nay, một trái sầu riêng Black Thorn (Duri Hitam) đến từ bang Pahang đã vượt qua 192 đối thủ để giành vị trí cao nhất. Tuy nhiên, chiến thắng này không phải là điều mà ngành sầu riêng chú ý.
Trái sầu riêng đoạt giải không đến từ một cây cổ thụ lâu năm nằm trên sườn núi mát mẻ - hai yếu tố đặc trưng của sầu riêng cao cấp. Thay vào đó, nó được thu hoạch từ một cây chỉ 7 năm tuổi, được trồng trên vùng đất tương đối bằng phẳng.
Theo chuyên gia sầu riêng Lim Chin Khee, kết quả này gửi đi một thông điệp rõ ràng.
Sầu riêng thượng hạng không còn là đặc quyền của những cây lâu năm hay vùng đất núi có điều kiện tự nhiên lý tưởng. “Với kỹ thuật canh tác phù hợp và quản lý chính xác, những vườn cây còn non cũng có thể cạnh tranh về chất lượng”, ông Lim nói với The Business Times.
Thay đổi này không chỉ diễn ra tại Malaysia. Đề cập đến các nhà trồng sầu riêng ở Việt Nam và Philippines, ông Lim nhấn mạnh: “Chỉ còn là vấn đề thời gian trước khi các đối thủ trong khu vực có thể đạt chất lượng tương đương Musang King của Malaysia”.
CHU KỲ BÙNG NỔ - SUY THOÁI ĐIỂN HÌNH
Ngành sầu riêng Malaysia đang đối mặt với điều mà ông Yeah Kim Leng, giáo sư kinh tế tại Đại học Sunway, mô tả là một chu kỳ bùng nổ và suy thoái điển hình.
Nhu cầu tăng vọt từ Trung Quốc đại lục và mức giá cao sau đó đã thúc đẩy một làn sóng người nông dân đổ xô đi trồng sầu riêng trong suốt một thập kỷ qua. “Ngành sầu riêng Malaysia từng chứng kiến xu hướng bùng nổ đầu tư trong giai đoạn 2015 - 2020”, Giáo sư Yeah cho biết. Tuy nhiên, những vườn cây mới cần nhiều năm mới trưởng thành. Những cây được trồng trong thời kỳ bùng nổ đầu tư nay bắt đầu cho thu hoạch, tạo nên một lượng lớn nguồn cung mới đổ vào thị trường và chính tình trạng dư cung này đang tác động đến giá bán lẻ.
Hệ quả trở nên rõ rệt trong vụ thu hoạch năm 2026.
Musang King, giống sầu riêng cao cấp nổi tiếng nhất của Malaysia, trước đây có thể đạt giá 50 ringgit (12,40 USD)/kg hoặc cao hơn. Năm ngoái, trong giai đoạn thu hoạch cao điểm, giá tại một số phân khúc thị trường đã giảm xuống khoảng 20 - 30 ringgit/kg. Các loại sầu riêng cấp thấp hơn và những giống khác thậm chí còn giảm sâu hơn.
Bất chấp giá sầu riêng trong nước lao dốc, xuất khẩu của Malaysia vẫn đạt mức cao kỷ lục. Sau khi Trung Quốc mở cửa thị trường cho sầu riêng tươi Malaysia vào tháng 8/2024, xuất khẩu loại trái cây này sang Trung Quốc tăng từ khoảng 5 triệu USD năm 2024 lên 37 triệu USD năm 2025. Đà tăng tiếp tục mạnh lên trong năm 2026, khi kim ngạch xuất khẩu đạt 77 triệu USD chỉ trong quý 1/2026.
Nhưng chuyên gia sầu riêng Lim Chin Khee lưu ý rằng nhu cầu ở nước ngoài vẫn chưa đủ để hấp thụ lượng sầu riêng dư ở thị trường nội địa. Malaysia cũng chịu bất lợi mang tính cơ cấu so với Thái Lan và Việt Nam.
Trong khi các đối thủ đưa một lượng lớn sầu riêng thu hoạch sớm ra thị trường, thì quy định đối với Malaysia yêu cầu sầu riêng tươi xuất khẩu phải chín hoàn toàn trên cây. Điều này làm hạn chế thời gian bảo quản và khả năng mở rộng sản lượng xuất khẩu.
Những trái sầu riêng không thể vận chuyển và bán ngay lập tức sẽ quay trở lại thị trường nội địa, khiến áp lực giảm giá trong nước càng nặng nề hơn.
Có thể thấy rõ qua số liệu nhập khẩu của Trung Quốc. Trong nửa đầu năm 2026, Trung Quốc nhập khẩu 1,1 triệu tấn sầu riêng. Trong đó, Thái Lan chiếm 81% giá trị nhập khẩu, còn Việt Nam chiếm thêm 18%. Với Malaysia, cạnh tranh đơn thuần về sản lượng là một cuộc chơi bất lợi.
“Về dài hạn, nhu cầu từ Trung Quốc vẫn mạnh, nhưng tốc độ tăng nhu cầu không theo kịp tốc độ tăng sản lượng”, ông Lim cảnh báo. Theo ông, hướng đi của Malaysia nằm ở chiến lược khác biệt hóa, tức tập trung vào chất lượng cao cấp, nguồn gốc thương hiệu và tối đa hóa giá trị trong toàn bộ vòng đời của cây trồng.
MỞ RỘNG QUY MÔ THƯƠNG HIỆU
Bà Acid Yong đã trực tiếp trải nghiệm quá trình phát triển của ngành sầu riêng Malaysia.
Bà bước vào lĩnh vực kinh doanh sầu riêng trong thời kỳ đại dịch Covid-19, sau khi cùng bạn bè đầu tư vào một vườn cây nhỏ ở Pahang. Trong thời gian áp dụng các biện pháp hạn chế đi lại và người Malaysia có nhu cầu thưởng thức sầu riêng tại nhà, bà Yong cùng đội ngũ chỉ có 10 ngày để xây dựng thương hiệu, bao bì, website và các kênh mạng xã hội cho doanh nghiệp sau này trở thành Dooran Dooran.
Vào thời điểm phong tỏa nghiêm ngặt nhất, công ty bán khoảng 1.300 hộp sầu riêng đã tách vỏ mỗi ngày. 5 năm sau, Dooran Dooran quản lý khoảng 526 ha vườn sầu riêng trên khắp Malaysia, bao gồm cả những trang trại được quản lý cho các chủ sở hữu khác theo mô hình chia sẻ doanh thu.
Thay vì chỉ bán những giống sầu riêng nổi tiếng, bà Yong mong muốn khách hàng mua sầu riêng dựa trên niềm tin vào thương hiệu Dooran Dooran. Bà ví việc mua một trái sầu riêng giống như mở một túi mù (blind box) - một canh bạc có mức độ rủi ro cao, trong đó mức giá đắt đỏ không phải lúc nào cũng đảm bảo chất lượng.
“Tương lai của ngành kinh doanh này là xây dựng được niềm tin từ người tiêu dùng”, bà nhấn mạnh.
Dooran Dooran cũng xây dựng được một cộng đồng người hâm mộ xung quanh thương hiệu, từ đó mở ra một cơ hội kinh doanh khác khi khách hàng bắt đầu hỏi về việc đến thăm các vườn sầu riêng.
Bà Yong cho biết trong vòng một năm qua, đội ngũ công ty đã đầu tư khoảng 2 triệu ringgit vào đường sá và cơ sở hạ tầng tại vườn sầu riêng ở Raub nhằm cải thiện khả năng tiếp cận cho khách tham quan. Hiện công ty tổ chức các tour tham quan trang trại, sau đó là tiệc buffet sầu riêng ăn không giới hạn, với giá 186 ringgit (1,2 triệu đồng)/người lớn và 80 ringgit (500 nghìn đồng)/trẻ em và người cao tuổi.
NÂNG CAO MÔ HÌNH TRẢI NGHIỆM
Doanh nhân, KOL Edison Ang không đưa khách du lịch đến những trang trại sầu riêng nằm ở vùng xa xôi. Thay vào đó, ông đưa trải nghiệm vườn sầu riêng cao cấp đến thẳng với du khách ngay giữa trung tâm Kuala Lumpur.
Ông Ang ban đầu xây dựng thương hiệu với vai trò nhà sáng tạo nội dung và người dẫn livestream về sầu riêng, bắt đầu bằng một cửa hàng có máy lạnh trên phố Petaling. Tuy nhiên, khi các đối thủ nhanh chóng sao chép mô hình này, ông đặt câu hỏi: Liệu trái sầu riêng có thể trở thành một điểm thu hút văn hóa tiêu biểu hay không?
Câu trả lời được biến thành Kuala Lumpur Durian Experience Centre (KLDEX), khu phức hợp giáo dục - giải trí có diện tích gần 2.000 mét vuông, kết hợp trải nghiệm thưởng thức sầu riêng với các khu trưng bày, sân khấu biểu diễn trực tiếp và phòng trưng bày nghệ thuật.
Chỉ cách Tháp đôi Petronas nổi tiếng 600 mét, KLDEX đã đưa du lịch sầu riêng thành một điểm đến hoạt động quanh năm, có điều hòa nhiệt độ và nằm ngay trung tâm thủ đô, thay vì trực tiếp tới vườn cây ở nông thôn vào thời điểm thu hoạch theo mùa.
Trung tâm thu hút trung bình hơn 1.000 lượt khách mỗi ngày kể từ khi mở cửa, với lượng khách cao nhất khoảng 3.000 người vào cuối tuần.
KLDEX dự kiến hợp tác với các nhà nghiên cứu, nhà trồng sầu riêng tham gia xây dựng hệ thống nâng cao đưa khả năng truy xuất nguồn gốc từ trang trại đến người tiêu dùng. Mục tiêu cuối cùng là giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn về nguồn gốc sản phẩm, tương tự cách rượu vang và cà phê đặc sản được tiếp thị trên thị trường.
Trong bối cảnh các doanh nghiệp cạnh tranh để giành chi tiêu của người tiêu dùng dành cho sầu riêng, đầu tư vào hương vị ổn định và nguồn gốc được ghi nhận đầy đủ sẽ đóng vai trò quan trọng đối với giá trị thương mại.
TÌM GIÁ TRỊ MỚI TỪ VỎ SẦU RIÊNG
Trong khi đó, đối với ông Tan Khang Wei, CEO của start-up vật liệu bền vững Seed Tech, cơ hội thương mại bắt đầu từ thời điểm phần thịt sầu riêng đã được ăn hết.
Giáo sư Tan, đồng thời là giảng viên ngành kỹ thuật hóa học và kỹ thuật môi trường tại Đại học Xiamen Malaysia, đã dành khoảng một thập kỷ nghiên cứu khả năng biến vỏ sầu riêng thành sợi nanocellulose có giá trị cao.
Là một người yêu thích sầu riêng, vị giáo sư này bắt đầu quan tâm đến phế phẩm của loại trái cây này sau khi nhận thấy những đống vỏ bị vứt chất đống tại các quầy hàng. Ông tự hỏi liệu chúng có thể được biến thành thứ gì đó có giá trị hơn hay không, đặc biệt khi ông ước tính một cửa hàng bán sầu riêng có thể thải ra 1 - 2 tấn vỏ mỗi ngày.
Trong khi phương pháp sản xuất nanocellulose truyền thống dựa vào gỗ và axit sulfuric đậm đặc, nhóm của Giáo sư Tan đang phát triển một phương pháp thay thế sử dụng sợi thực vật, chẳng hạn vỏ sầu riêng, cùng các hóa chất nhẹ hơn.
Các ứng dụng tiềm năng trải rộng từ bao bì thực phẩm, sản phẩm chăm sóc da đến linh kiện ô tô và các vật liệu kỹ thuật khác. Tuy nhiên, Giáo sư Tan lưu ý nanocellulose từ sầu riêng của ông vẫn chưa phải là một sản phẩm thương mại hoàn thiện. Ông cho biết những ứng dụng tiêu dùng ban đầu có khả năng được đưa ra thị trường trong vòng 12 - 24 tháng, trong khi các ứng dụng công nghiệp như linh kiện ô tô sẽ cần thời gian thử nghiệm và phê duyệt chuỗi cung ứng lâu hơn.
Với khoảng 2 triệu USD đã được đầu tư cho đến nay, nhóm nghiên cứu đã chuyển từ giai đoạn chiết xuất nanocellulose thô sang tích hợp sản phẩm thực tế với các đối tác doanh nghiệp. Thông qua Seed Tech, các thỏa thuận thương mại hóa đã được ký kết với Đại học Xiamen Malaysia, cơ quan chính phủ NanoMalaysia và các đối tác thuộc khu vực tư nhân. Nhóm đặt mục tiêu đưa sản phẩm ra thương mại hóa hoàn toàn trong vòng một năm tới.
