Marathon Fusion, một công ty năng lượng nhiệt hạch quy mô nhỏ có trụ sở tại San Francisco (Mỹ) mới đây đã đưa ra thông báo về việc thành công chuyển hoá thuỷ ngân thành vàng vật chất với tốc độ nhanh gấp 10 lần kỷ lục trước đó của CERN. CERN là tổ chức vận hành phòng thí nghiệm vật lý hạt lớn nhất thế giới có trụ sở tại Geneva (Thụy Sĩ).
Được thành lập năm 2023 bởi Kyle Schiller và cựu kỹ sư SpaceX Adam Rutkowski, Marathon Fusion phát triển các hệ thống nhiên liệu cho những nhà máy điện nhiệt hạch trong tương lai. Công nghệ này hướng đến mục tiêu tạo ra điện bằng cách hợp nhất các nguyên tử với nhau, tương tự quá trình diễn ra bên trong Mặt trời. Trên website, công ty liệt kê Bộ Năng lượng Mỹ là đối tác và từng giành giải thưởng năm 2023 của ARPA-E, cơ quan trực thuộc Bộ chuyên tài trợ cho các nghiên cứu năng lượng có mức độ rủi ro cao.
Trong thông báo của mình, Marathon cho biết công ty đã biến thủy ngân thành vàng thật, ổn định, với thành tích vượt kỷ lục của CERN.
Trước đó, vào năm 2025, CERN tiết lộ rằng, Máy Va chạm Hadron Lớn (LHC), máy gia tốc hạt mạnh nhất thế giới, đã tạo ra khoảng 29 picogram vàng, tương đương 29 phần nghìn tỷ gram, trong quá trình vận hành từ năm 2015 đến năm 2018. Lượng vàng này tương ứng khoảng 86 tỷ hạt nhân vàng, tức phần lõi của các nguyên tử vàng. Tuy nhiên, chúng chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian cực ngắn trước khi bị phá hủy trong các vụ va chạm với thiết bị của máy gia tốc.
Các nhà đầu tư hậu thuẫn Marathon Fusion bao gồm Breakthrough Energy, mạng lưới công nghệ khí hậu do tỷ phú Bill Gates sáng lập, và Anglo American, tập đoàn khai khoáng sở hữu De Beers - công ty kim cương tự nhiên hàng đầu thế giới đứng sau khẩu hiệu nổi tiếng “Kim cương là vĩnh cửu”.
Phương pháp của Marathon Fusion sử dụng neutron sinh ra từ các phản ứng nhiệt hạch để bắn phá thủy ngân, biến nguyên tố này thành một đồng vị không ổn định, tức một dạng của cùng nguyên tố có cấu trúc hạt nhân khác, rồi phân rã thành vàng.
Công ty cũng từng tuyên bố phá kỷ lục 40 năm của Liên Xô bằng máy ly tâm plasma, một thiết bị quay khí mang điện với tốc độ cao nhằm tách các đồng vị được sử dụng trong nhiên liệu nhiệt hạch. Marathon hé lộ việc công ty đang xây dựng một lò phản ứng tại San Francisco với mục tiêu đạt mật độ công suất kỷ lục, nghĩa là tạo ra lượng điện năng lớn nhất so với kích thước của thiết bị.
Tuyên bố của Marathon Fusion chưa được xác minh độc lập. Các tài liệu hiện có cũng chưa chứng minh được công ty đã sản xuất bao nhiêu vàng hoặc chi phí để tạo ra lượng vàng đó là bao nhiêu. Tuy nhiên, sự kiện này đã khơi dậy giấc mơ của các nhà giả kim thuật từ nhiều thế kỷ trước, đồng thời làm sống lại nỗi lo của thị trường rằng vàng sản xuất trong phòng thí nghiệm có thể gây ra những tác động tương tự như kim cương nhân tạo đối với thị trường đá quý khai thác tự nhiên.
Kim cương nuôi cấy trong phòng thí nghiệm có thành phần hóa học giống hệt kim cương khai thác tự nhiên. Mặc dù các chuyên gia có thể phân biệt hai loại kim cương này, các nhà máy vẫn sản xuất chúng với số lượng lớn và bán với giá chỉ bằng một phần nhỏ so với kim cương tự nhiên. Sự cạnh tranh từ kim cương nuôi cấy đã tạo sức ép giảm giá đối với kim cương khai thác tự nhiên.
Thị trường vàng lớn hơn rất nhiều so với thị trường kim cương. Theo Hội đồng Vàng Thế giới, các mỏ vàng đã sản xuất 3.672 tấn vàng trong năm 2025. Tổng lượng vàng được khai thác trong suốt lịch sử nhân loại vào khoảng 222.600 tấn.
Trong một nghiên cứu do chính Marathon Fusion thực hiện năm 2025, công ty ước tính một nhà máy nhiệt hạch có thể sản xuất khoảng 5 tấn vàng mỗi năm trên mỗi gigawatt công suất điện, tương đương sản lượng điện của một lò phản ứng hạt nhân lớn. Theo ước tính này, 100 nhà máy như vậy có thể bổ sung khoảng 500 tấn vàng mỗi năm vào nguồn cung thị trường, tương đương khoảng 14% sản lượng vàng khai thác từ các mỏ trong năm ngoái.
Tuy nhiên, hiện chưa có nhà máy nhiệt hạch nào bán điện thương mại, và những nhà máy thương mại đầu tiên vẫn còn cách thời điểm đi vào hoạt động nhiều năm nữa. Ngoài ra, vàng được tạo ra theo phương pháp này có thể chứa các đồng vị phóng xạ và cần được lưu trữ tới 18 năm trước khi có thể bán ra thị trường, theo thông tin từ công ty. Hiện chưa có kế hoạch công khai nào về việc thử nghiệm sản xuất và thương mại hóa loại vàng này.
Đáng chú ý, khác với kim cương nuôi cấy trong phòng thí nghiệm, vàng được tạo ra bằng phương pháp chuyển hóa nguyên tố, sau khi mức phóng xạ suy giảm, sẽ không thể phân biệt với vàng khai thác tự nhiên.
