Mỗi độ Tết đến xuân về, giữa nhịp sống ngày càng gấp gáp, mâm cỗ Tết vẫn lặng lẽ hiện diện như một dấu mốc quen thuộc của văn hóa Việt. Không ồn ào, không phô trương, mâm cỗ Tết gợi nhắc ký ức về những ngày cuối năm sum họp, nơi từng món ăn không chỉ để thưởng thức mà còn hàm chứa nếp nhà, đạo lý và sự tri ân với tổ tiên. Từ mâm cỗ Tết xưa, giản dị, mộc mạc, được chuẩn bị bằng sự chắt chiu và lòng thành kính đến mâm cỗ Tết ngày nay - đa dạng, đủ đầy, phản ánh đời sống vật chất sung túc hơn, sự thay đổi là điều dễ nhận thấy. Nhưng đằng sau những biến chuyển ấy, tinh thần của mâm cỗ Tết, tinh thần của sự sum vầy và gìn giữ cội nguồn, dường như vẫn còn nguyên vẹn.
Thương gia đã có cuộc trò chuyện với bà Trương Thị Lê Nhung, còn gọi là Madam Nhung, là nữ chuyên gia ẩm thực với 33 năm kinh nghiệm trong ngành ẩm thực. Theo Madam Nhung, mâm cỗ Tết không chỉ là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại mà còn là nơi để sáng tạo và đổi mới trong ẩm thực, từ đó giúp thế hệ trẻ có cơ hội khám phá và yêu thích ẩm thực truyền thống.
Mâm cỗ Tết truyền thống của người Việt xưa được xây dựng dựa trên những nguyên tắc nào, thưa bà?
Mỗi mâm cỗ Tết của người Việt xưa đều tuân theo những nguyên tắc nhất định, trong đó gửi gắm quan niệm về trời đất, con người và đạo lý gia đình.
Trước hết là nguyên tắc âm dương - ngũ hành. Mỗi mâm cỗ luôn hướng tới sự cân bằng hài hòa giữa âm và dương, giữa năm yếu tố kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Sự cân bằng ấy không chỉ thể hiện qua cách lựa chọn nguyên liệu, phương pháp chế biến mà còn gửi gắm ước mong về sức khỏe, bình an và may mắn cho gia đình trong năm mới.
Bên cạnh đó, mâm cỗ Tết còn là nơi kết tinh bản sắc văn hóa dân tộc. Mỗi món ăn đều mang trong mình một câu chuyện, một dấu ấn vùng miền và chiều sâu lịch sử. Những món ăn quen thuộc như bánh chưng, nem, giò chả, cá kho, thịt kho, canh măng, canh bóng, chè đỗ đãi, cốm xào… không chỉ làm nên hương vị Tết mà còn góp phần gìn giữ ký ức và truyền thống của cha ông.
Sự phong phú và đủ đầy cũng là một nguyên tắc quan trọng. Mâm cỗ Tết xưa luôn có nhiều món, đa dạng về màu sắc và hương vị, tượng trưng cho sự sung túc, no ấm và viên mãn. Từng món ăn, từng loại rau củ được bày biện khéo léo, hài hòa, tạo nên một tổng thể vừa đẹp mắt vừa mang ý nghĩa phong thủy tốt lành.
Không thể thiếu trong mâm cỗ Tết là giá trị tri ân tổ tiên. Mâm cỗ không đơn thuần là bữa ăn sum họp, mà còn là lễ vật thành kính dâng lên bàn thờ gia tiên, thể hiện lòng biết ơn và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt.
Quan trọng hơn cả, mâm cỗ Tết chính là sợi dây gắn kết gia đình. Khoảnh khắc cả nhà quây quần bên mâm cỗ, cùng chuẩn bị, cùng thưởng thức, đã tạo nên những ký ức ấm áp, gắn bó các thế hệ. Đúng như ông bà ta từng nói, “tình yêu đi qua chiếc dạ dày”, mâm cỗ Tết không chỉ nuôi dưỡng thể chất mà còn nuôi dưỡng tình thân.
Bên cạnh đó, mâm cỗ Tết còn cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, nơi truyền thống được gìn giữ nhưng cũng mở ra không gian cho sự sáng tạo, giúp thế hệ trẻ hiểu, yêu và tự hào hơn về ẩm thực dân tộc.
Giữ gìn mâm cỗ Tết không chỉ là giữ lại những món ăn ngon, mà còn là gìn giữ một phần di sản văn hóa quý báu của người Việt cho hôm nay và cho cả mai sau.
Giữa rất nhiều món ăn và sự thay đổi theo thời gian, theo bà, điều gì mới là “linh hồn” không thể thiếu của mâm cỗ Tết và mâm cỗ ấy có ý nghĩa như thế nào?
Trong mỗi mâm cỗ Tết, "linh hồn" không thể thiếu chính là bánh chưng và mâm cỗ phải mang đậm hương vị truyền thống. Bánh chưng không chỉ đơn thuần là món ăn mà còn là di sản, là biểu tượng của đất trời, ghi dấu ấn văn hóa dân tộc.
Từ nem, gà, chim quay, giò lụa, giò xào, thịt đông, dưa hành, canh măng, canh bóng đến xôi vò, xôi hoa cau, chè đỗ đãi cùng các món nộm, salad, dưa góp, rau củ và chè tráng miệng..., mâm cỗ Tết hiện lên đầy đặn và hài hòa. Mỗi món ăn không chỉ góp phần tạo nên sự phong phú của ẩm thực Việt, mà còn gửi gắm ý nghĩa sâu sắc về sự sum vầy, đoàn tụ. Bởi Tết không chỉ là thời khắc tưởng nhớ tổ tiên, mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình quây quần, gắn kết bên nhau.
Cũng như cuộc sống, mâm cỗ Tết cần có sự cân bằng giữa các nguyên liệu và hương vị. Hương vị ngọt của bánh chưng, vị mặn của thịt, và vị chua của dưa hành, dưa góp hòa quyện tạo nên một bức tranh hoàn hảo, mang đến niềm vui và hạnh phúc cho mọi người. Đó chính là ý nghĩa sâu sắc mà mâm cỗ Tết mang lại cho từng gia đình Việt Nam.
Có quan điểm cho rằng mâm cỗ Tết không chỉ là bữa ăn, mà là một “bản tuyên ngôn văn hoá” phản ánh căn tính của gia đình Việt qua từng thời kỳ. Vậy, bà nghĩ sao về vấn đề này?
Tôi hoàn toàn đồng ý với quan điểm đó. Mâm cỗ Tết là một phần không thể tách rời trong văn hóa Việt Nam, mang trong mình bề dày lịch sử và truyền thống. Từng món ăn được bày biện trên bàn không chỉ đơn thuần là thực phẩm mà còn chứa đựng câu chuyện về gia đình, phong tục tập quán và những giá trị truyền thống.
Khi nhìn vào một mâm cỗ Tết có thể thấy được sự đa dạng trong nguyên liệu và cách chế biến, phản ánh sự tiếp nối và phát triển văn hóa qua từng thế hệ. Những món như bánh chưng, giò, thịt kho tàu không chỉ mang hương vị đặc trưng, mà còn gợi nhớ đến hình ảnh của ông bà, cha mẹ, những người đã gìn giữ và trao truyền.
Theo thời gian, mâm cỗ cũng có sự biến đổi để thích ứng với sở thích và nhu cầu của mỗi thế hệ. Tuy nhiên, bên cạnh những thay đổi đó, những giá trị cốt lõi như tình yêu thương, sự đoàn kết và lòng hiếu thảo vẫn được bảo tồn. Chính điều này tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt của gia đình Việt Nam qua các thế hệ.
Do đó, có thể nói rằng mâm cỗ Tết không chỉ là một bữa ăn đơn thuần mà là biểu tượng của văn hóa, di sản và bản sắc dân tộc, phản ánh quá trình hình thành và phát triển của từng gia đình trong xã hội hiện đại.
Với quan điểm của bà, mâm cỗ Tết xưa và nay có gì khác nhau, điểm thay đổi lớn nhất của mâm cỗ Tết nay là gì?
Ngày trước, mâm cỗ Tết thường chỉ bao gồm những món ăn truyền thống mang đậm hương vị quê hương như bánh chưng, giò lụa, thịt kho tàu và các loại rau củ. Những món này không chỉ thể hiện kỹ thuật chế biến mà còn mang những giá trị văn hóa sâu sắc. Việc tự tay chuẩn bị mâm cỗ được xem như một cách thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên và đất trời.
Ngày nay, mâm cỗ Tết đã có nhiều thay đổi rõ nét. Sự giao thoa văn hóa và ảnh hưởng của ẩm thực quốc tế khiến mâm cỗ không còn bó hẹp trong những món truyền thống. Bên cạnh các món quen thuộc, nhiều gia đình đưa thêm sushi, salad hay các món hải sản vào mâm cỗ ngày Tết.
Theo tôi, thay đổi lớn nhất nằm ở sự sáng tạo trong chế biến và bày biện. Nếu trước đây mâm cỗ chú trọng nhiều đến hương vị thì nay hình thức trình bày cũng được quan tâm không kém, nhằm phù hợp với thẩm mỹ và thị hiếu hiện đại. Điều này tạo nên sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giúp trải nghiệm ẩm thực ngày Tết trở nên mới mẻ hơn.
Dẫu vậy, những giá trị cốt lõi vẫn được giữ gìn. Mâm cỗ Tết vẫn là biểu tượng của sự sum vầy, gắn kết gia đình và lòng tri ân tổ tiên, đóng vai trò như một cầu nối bền bỉ giữa quá khứ và hiện tại.
Việc đơn giản hóa mâm cỗ, mua sẵn, đặt tiệc có đang làm mất đi linh hồn của Tết không, hay đó là một sự thích nghi tất yếu, thưa bà?
Tôi nghĩ rằng việc đơn giản hóa mâm cỗ Tết và xu hướng mua sẵn, đặt tiệc thực sự là một sự thích nghi tất yếu với nhịp sống hiện đại. Cuộc sống ngày càng bận rộn, nhiều người không còn đủ thời gian để chuẩn bị từng món ăn như trước đây.
Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận rằng linh hồn của Tết không nằm hoàn toàn ở những món ăn cụ thể mà chính là ý nghĩa và cảm xúc mà chúng mang lại. Việc ngồi lại bên mâm cỗ, cùng nhau thưởng thức những món ăn truyền thống, chia sẻ về những kỷ niệm, câu chuyện từ thế hệ trước chính là điều tạo nên giá trị của ngày Tết.
Dù việc mua sẵn hay đặt tiệc mang lại nhiều tiện lợi, tôi vẫn khuyến khích mỗi gia đình nên giữ lại ít nhất một vài món ăn truyền thống do chính tay mình chuẩn bị. Đó là cách thể hiện tình cảm, sự trân trọng dành cho gia đình và tổ tiên. Việc cùng nhau nấu nướng không chỉ tạo nên sự gắn kết, mà còn góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa đã được trao truyền.
Vì vậy, theo tôi, cần có sự cân bằng giữa tiện lợi và truyền thống. Mâm cỗ Tết có thể được giản lược, nhưng nếu những yếu tố tinh túy và ý nghĩa vẫn được giữ gìn, thì linh hồn của Tết sẽ không bao giờ mất đi.
Bà đánh giá thế nào về vai trò của mâm cỗ Tết trong việc giáo dục con cháu về nề nếp, thứ bậc và lòng biết ơn tổ tiên?
Mâm cỗ Tết không chỉ là một bữa ăn trong ngày lễ mà còn mang trong mình sức mạnh to lớn trong việc giáo dục con cháu. Trong gia đình Việt Nam, việc chuẩn bị mâm cỗ Tết là một truyền thống gắn liền với nề nếp và phong tục tập quán.
Khi con cháu tham gia vào việc chuẩn bị mâm cỗ không chỉ học hỏi về cách chế biến món ăn mà còn được dạy về các giá trị văn hóa, tôn ti trật tự trong gia đình. Mâm cỗ Tết thường được bày biện theo thứ bậc, từ món chính đến món phụ, giúp trẻ em nhận thức rõ về sự tôn trọng và biết ơn đối với tổ tiên, ông bà.
Hơn nữa, mỗi món ăn trên mâm cỗ đều có một câu chuyện, một ý nghĩa riêng, từ bánh chưng tượng trưng cho đất trời, đến những món thịt, cá gợi nhắc đến sự phong phú của cuộc sống. Qua đó, trẻ em hiểu rằng mỗi dịp lễ Tết không chỉ là dịp để nghỉ ngơi mà còn là thời điểm để tưởng nhớ, tôn vinh tổ tiên và ghi nhớ những giá trị gia đình.
Lòng biết ơn là một trong những bài học quan trọng mà mâm cỗ Tết truyền tải. Khi gia đình quây quần bên nhau và cùng nhau cúng bái, trẻ em sẽ cảm nhận được sự kết nối giữa các thế hệ, hiểu rõ hơn về giá trị của gia đình và lòng tri ân đối với những người đã sống và hy sinh cho cuộc sống hiện tại của chúng.
Do đó, mâm cỗ Tết không chỉ đơn thuần là một bữa ăn, mà còn là một phương tiện giáo dục quý giá, giúp con cháu nuôi dưỡng tình yêu thương, lòng biết ơn và tinh thần gắn bó với truyền thống dân tộc.
Nếu gửi một thông điệp đến người trẻ, bà muốn nhắn nhủ điều gì về việc giữ hồn Tết thông qua ẩm thực?
Tôi mong các bạn trẻ hãy nhìn ẩm thực không chỉ đơn thuần là món ăn, mà là một di sản văn hóa, là sợi dây kết nối các thế hệ trong gia đình. Giữ hồn Tết qua ẩm thực không chỉ nằm ở việc nấu nướng, mà quan trọng hơn là gìn giữ những giá trị truyền thống và tinh thần dân tộc được gửi gắm trong từng món ăn.
Người trẻ có thể chủ động tìm hiểu và tham gia chuẩn bị những món ăn truyền thống cho mâm cỗ Tết. Qua đó, không chỉ học được kỹ năng nấu nướng, mà còn hiểu sâu hơn ý nghĩa của từng món ăn, cũng như những câu chuyện và ký ức gắn liền với mỗi mùa Tết của gia đình.
Bên cạnh việc gìn giữ, các bạn trẻ cũng có thể sáng tạo và làm mới món ăn truyền thống theo cách riêng của mình. Sự sáng tạo ấy sẽ giúp ẩm thực dân tộc trở nên gần gũi hơn với đời sống hiện đại, đồng thời mang lại những trải nghiệm mới mẻ, thú vị cho các thế hệ sau.
Cuối cùng, hãy luôn nhớ rằng ẩm thực là nơi khởi nguồn của yêu thương và sự kết nối gia đình. Khi cả nhà quây quần bên mâm cỗ Tết, đó chính là lúc bạn cảm nhận rõ nhất giá trị của đoàn viên, của lòng biết ơn và sự trân trọng dành cho các thế hệ đi trước.
Giữ hồn Tết qua ẩm thực không chỉ là trách nhiệm, mà còn là niềm tự hào của thế hệ trẻ. Hãy để ngày Tết trở nên trọn vẹn và ý nghĩa hơn bằng cách sống chậm lại và gìn giữ những điều tốt đẹp mà truyền thống để lại.
Xin cảm ơn bà!