Trung Quốc vừa ra công bố các biện pháp siết chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và các công nghệ liên quan, đồng thời cấm công dân nước này tham gia các hoạt động khai thác ở nước ngoài. Động thái này được xem là bước đi mới nhằm củng cố đòn bẩy địa chính trị của Bắc Kinh trong lĩnh vực tài nguyên chiến lược.
Theo thông báo của Bộ Thương mại Trung Quốc, các tổ chức nước ngoài từ nay sẽ phải xin giấy phép từ Bắc Kinh nếu muốn xuất khẩu bất kỳ sản phẩm nào chứa hơn 0,1% đất hiếm có nguồn gốc nội địa, hoặc được sản xuất bằng công nghệ khai thác, tinh luyện, chế tạo nam châm hay tái chế của Trung Quốc.
Bộ Thương mại nước này cho biết quyết định sẽ giúp ngăn chặn việc sử dụng sai mục đích đất hiếm trong lĩnh vực quân sự và các ngành nhạy cảm khác. Do đó, các doanh nghiệp có liên hệ với quân đội nước ngoài hoặc nằm trong danh sách kiểm soát xuất khẩu và giám sát sẽ bị từ chối cấp phép. Những đơn xin xuất khẩu có khả năng được sử dụng cho mục đích vũ khí, khủng bố hoặc quân sự cũng sẽ không được phê duyệt.
Chia sẻ với CNBC, ông Dan Wang, người đứng đầu bộ phận Trung Quốc tại Eurasia Group nói rằng đây là một bước nâng cấp lớn trong hoạt động kiểm soát xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc, mở rộng phạm vi hạn chế từ nguyên liệu thô sang cả sở hữu trí tuệ và công nghệ.
Các biện pháp này có thể khiến các quốc gia khác ngày càng phụ thuộc vào công nghệ của Trung Quốc, đồng thời hỗ trợ nỗ lực của Bắc Kinh trong việc nâng cấp chuỗi giá trị công nghiệp nội địa, ông Wang nhận định.
Ngoài ra, Trung Quốc cũng cấm công dân nước này tham gia hỗ trợ các hoạt động khai thác đất hiếm hoặc sản xuất nam châm ở nước ngoài nếu không được chính phủ cho phép.
Quy định mới về xuất khẩu đất hiếm sẽ có hiệu lực từ ngày 1/12, trong khi các quy định liên quan đến công nghệ và lao động đã được áp dụng ngay lập tức. Bộ Thương mại Trung Quốc còn cho biết thêm, các đơn xin xuất khẩu đất hiếm được sử dụng trong sản xuất chip bán dẫn dưới 14 nanomet, chip nhớ tiên tiến, thiết bị sản xuất hoặc kiểm định bán dẫn, hay trí tuệ nhân tạo có khả năng ứng dụng quân sự sẽ được xem xét riêng lẻ theo từng trường hợp.
Đất hiếm là nguồn nguyên liệu thiết yếu cho nhiều ngành công nghệ cao, bao gồm ô tô, quốc phòng và sản xuất chip bán dẫn. Trung Quốc hiện chiếm khoảng 70% nguồn cung đất hiếm toàn cầu.
Việc siết chặt quyền tiếp cận đất hiếm trong năm nay đã khiến chuỗi cung ứng toàn cầu thêm gián đoạn, đặc biệt trong bối cảnh căng thẳng Mỹ - Trung ngày một leo thang.
“Bắc Kinh nhận ra rằng họ đang nắm trong tay một lợi thế lớn và rõ ràng không ngần ngại sử dụng nó”, bà Wendy Cutler, Phó Chủ tịch cấp cao Viện Chính sách Xã hội châu Á và cựu quan chức đàm phán thương mại Mỹ nhận xét. Theo bà, động thái này có thể gây áp lực buộc Washington phải nhượng bộ thêm trong các cuộc đàm phán đang diễn ra, chẳng hạn như giảm thuế hoặc nới lỏng kiểm soát xuất khẩu của Mỹ.
Đợt siết chặt mới nhất được đưa ra chỉ vài tuần trước cuộc gặp tiềm năng giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, dự kiến diễn ra bên lề Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) vào cuối tháng 10 tại Gyeongju, Hàn Quốc.
Dù Bắc Kinh chưa xác nhận về các cuộc gặp sắp tới, ông Trump cho biết ông sẽ đến thăm Trung Quốc vào đầu năm sau, trong khi ông Tập dự kiến sẽ có chuyến thăm Mỹ vào thời điểm sau đó.
“Phía Trung Quốc ngày càng dày dạn kinh nghiệm trong việc ứng phó với các đối tác nước ngoài, và họ hiểu rõ người Mỹ muốn gì”, ông George Chen, đối tác tại The Asia Group, bình luận.
Từ cuối năm ngoái, Trung Quốc đã dần siết chặt xuất khẩu đất hiếm, yêu cầu các bên mua phải chứng minh rằng chúng không được sử dụng cho mục đích quân sự. Sau thỏa thuận đình chiến thương mại với Washington hồi tháng 5, Bắc Kinh bắt đầu áp dụng cơ chế cấp phép xuất khẩu dùng một lần.
Dữ liệu chính thức của Trung Quốc cho thấy lượng xuất khẩu nam châm đất hiếm đã phục hồi trong những tháng gần đây, song tiến trình này vẫn không đồng đều. Theo khảo sát công bố tháng trước của Phòng Thương mại châu Âu, việc Trung Quốc kiểm soát chặt đã khiến ít nhất một doanh nghiệp thành viên thiệt hại hàng triệu euro, trong khi nhiều doanh nghiệp khác phản ánh quy trình phê duyệt xuất khẩu thiếu nhất quán.
Người phát ngôn Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết sẽ có một số ngoại lệ trong quy định mới, bao gồm xuất khẩu phục vụ mục đích y tế khẩn cấp hoặc cứu trợ thiên tai. Ngoài ra, giai đoạn chuyển tiếp sẽ được áp dụng để các doanh nghiệp hoàn tất hợp đồng hiện tại và đáp ứng yêu cầu tuân thủ.
Theo ông Dan Wang từ Eurasia Group, khoảng thời gian chuyển tiếp này có thể giúp giảm bớt tác động ngắn hạn đối với doanh nghiệp, tương tự như cách lệnh cấm xuất khẩu công nghệ của Mỹ với Trung Quốc trước đây vẫn cho phép các công ty Mỹ xin cấp phép đặc biệt - và phần lớn trong số đó đã được chấp thuận. “Điều này sẽ giúp Trung Quốc có thêm quyền linh hoạt, thay vì chỉ là một lệnh cấm thẳng tay”, ông Wang kết luận.
