Doanh nghiệp gia đình vốn được đánh giá là nền tảng của các nền kinh tế châu Á. Từ các cửa hàng bán lẻ, bán buôn trong khu dân cư đến các nhà sản xuất và doanh nhân kỹ thuật số, doanh nghiệp gia đình chiếm khoảng 85% tổng số doanh nghiệp tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Những doanh nghiệp này tạo việc làm, xây dựng cộng đồng và là nền tảng của tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, khi năm 2026 bắt đầu, nhiều doanh nghiệp đang đối mặt với một thách thức vừa tất yếu vừa mang tính cá nhân sâu sắc - đó là bài toán kế nhiệm.
Trên khắp khu vực, các nhà sáng lập dành hàng chục năm để phát triển công ty, nhưng lại ít thời gian hơn cho việc chuẩn bị điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Những câu hỏi về di sản - ai sẽ tiếp quản, liệu các giá trị gia đình có được duy trì và tài sản sẽ được bảo toàn ra sao - thường bị để ngỏ.
Nghiên cứu gần đây của Sun Life cho thấy quy mô lớn bất ngờ của vấn đề, trong đó chưa đến một phần ba các gia đình sở hữu doanh nghiệp là có kế hoạch kế nhiệm hoàn chỉnh. Khoảng 1/4 đã thực hiện một số bước chuẩn bị, nhưng gần 1/5 thừa nhận chưa có bất kỳ kế hoạch nào, khiến cả di sản gia đình lẫn khối tài sản tích lũy vất vả đứng trước rủi ro tại thời điểm then chốt.
KHOẢNG TRỐNG TRONG KẾ HOẠCH KẾ NHIỆM
Rủi ro tiềm ẩn này càng gia tăng trong bối cảnh châu Á đang chứng kiến một cuộc chuyển giao tài sản liên thế hệ khổng lồ. Theo một ước tính mà tờ Business Times Singapore cung cấp, đến cuối thập kỷ này, khoảng 5.800 tỷ USD sẽ được thế hệ lớn tuổi tại châu Á - Thái Bình Dương chuyển giao cho thế hệ kế tiếp, đưa năm 2026 trở thành bước ngoặt quan trọng trong bài toán kế nhiệm tài sản của khu vực.
Phần lớn khối tài sản này nằm dưới dạng lợi ích sở hữu và cổ phần trong doanh nghiệp gia đình. Trước ngưỡng cửa của làn sóng chuyển giao lớn, các chủ doanh nghiệp và gia đình của họ không còn có thể phớt lờ vấn đề này.
Nhiều chủ doanh nghiệp gia đình chưa sẵn sàng cho việc kế nhiệm vì một lý do đơn giản, họ đã liên tục trì hoãn trong nhiều năm. Kế nhiệm thường được xem là vấn đề sẽ xử lý sau này, dù không rõ khi nào thời điểm đó sẽ đến. Gần 1/5 chủ doanh nghiệp cho biết họ dự định lập kế hoạch vào một lúc nào đó, nhưng hiện tại đây vẫn là ưu tiên xa vời.
Một vấn đề then chốt khác là việc thế hệ trẻ ít tham gia - hoặc thậm chí là tham gia miễn cưỡng - vào công việc kinh doanh của gia đình. Chỉ 40% chủ doanh nghiệp gia đình cho biết thế hệ kế tiếp hoàn toàn sẵn sàng tiếp quản khi họ rút lui. Trong nhiều trường hợp, nhà sáng lập phải đối diện thực tế rằng không có người kế nghiệp rõ ràng, khiến việc lập kế hoạch sớm và thực tế trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Chuẩn mực văn hóa cũng đang thay đổi, và giới trẻ châu Á ngày nay không còn cảm thấy có nghĩa vụ phải tiếp quản doanh nghiệp gia đình để làm hài lòng bậc trưởng bối nhiều như trước. Trong số những người hiện không tham gia và không muốn tiếp quản doanh nghiệp gia đình, hơn một nửa cho biết họ mong muốn sự độc lập, tự chủ và sự nghiệp riêng.
Thế hệ trẻ do dự vì nhiều lý do. Một số lo ngại trách nhiệm, số khác đơn giản là không hứng thú. Lý do cụ thể khác nhau tùy quốc gia. Tại Singapore và Malaysia, nguyên nhân chính là nỗi sợ gánh vác trách nhiệm. Còn ở Hồng Kông, giới trẻ cho rằng việc tiếp quản có thể ảnh hưởng đến cơ hội phát triển cá nhân.
Dù nguyên nhân là gì, chủ doanh nghiệp cần nhìn nhận thực tế rằng quá trình kế nhiệm có thể không diễn ra suôn sẻ trong nội bộ gia đình. Một kế hoạch di sản chi tiết cần tính đến cả chiến lược thoái lui và cách doanh nghiệp có thể tồn tại bền vững.
CÁI GIÁ THỰC SỰ
Việc thiếu một kế hoạch kế nhiệm rõ ràng gây ra những tổn thất thực sự về con người. Tác động tức thì rơi vào những người bất ngờ bị bỏ lại phía sau.
Cả thành viên gia đình lẫn nhân viên đều chịu ảnh hưởng khi doanh nghiệp rơi vào tình trạng không có người lãnh đạo. Sự hỗn loạn xuất hiện, phát sinh vấn đề với nhà cung cấp và chủ nợ, và tính liên tục của hoạt động kinh doanh bị đe dọa.
Đối tác và khách hàng có thể mất niềm tin, đẩy doanh nghiệp vào vòng xoáy suy giảm khó phục hồi. Tại nhiều trường hợp, sự gián đoạn dẫn đến việc bán tháo tài sản hoặc bán gấp công ty, làm xói mòn giá trị tích lũy cả đời và nguồn hỗ trợ tài chính thiết yếu cho gia đình.
Với vai trò là động lực của kinh tế châu Á, những thách thức kế nhiệm mà doanh nghiệp nhỏ và vừa đang đối mặt không chỉ là vấn đề kinh doanh, mà còn là rủi ro hệ thống rộng lớn hơn.
Tác động không dừng lại ở phạm vi gia đình mà còn ảnh hưởng đến tăng trưởng và việc làm trong khu vực. Nếu không có kế hoạch kế nhiệm hiệu quả, hàng nghìn doanh nghiệp có nguy cơ mất đà tăng trưởng hoặc đóng cửa hoàn toàn, tạo ra hệ quả cộng dồn lan rộng khắp châu Á.
Dù kế nhiệm từng là chủ đề nhạy cảm, nhưng ngày nay càng có nhiều người thực sự muốn thảo luận sâu hơn về nó. Hơn một nửa số người được hỏi trong khảo sát của Sun Life cho rằng các cuộc họp gia đình chính thức hoặc trao đổi riêng là thời điểm phù hợp để bàn về kế hoạch kế nhiệm.
Với nhiều gia đình, đội ngũ cố vấn tài chính có thể giúp họ lên cấu trúc các cuộc trao đổi có phần khó khăn này và hỗ trợ thảo luận rõ ràng hơn. Gần 40% người tham gia khảo sát đã tìm đến hỗ trợ chuyên nghiệp trong lập kế hoạch di sản, và thêm 42% dự định sẽ làm như vậy.
Có thể thấy rõ, các chủ doanh nghiệp đã dồn hết tâm huyết để biến một ý tưởng thành khối tài sản gia đình có giá trị. Những năm tháng nỗ lực làm việc và khoản đầu tư tài chính cả đời cần được bảo vệ cho tương lai.
Đây chính là thời điểm mang tính bước ngoặt và kế nhiệm không còn có thể bị xem là vấn đề của ngày mai. Trên thực tế, lập kế hoạch kế nhiệm không đòi hỏi cấu trúc phức tạp hay quyết định kịch tính, nhưng cần những cuộc trò chuyện thẳng thắn và sự hướng dẫn chuyên nghiệp dựa trên thực tế của từng gia đình.
Các chủ doanh nghiệp ngày nay có một lựa chọn rõ ràng, hoặc để tương lai của những gì mình xây dựng phụ thuộc vào may rủi, hoặc chủ động kiểm soát quá trình chuyển giao phía trước. Chủ động hành động ngay từ bây giờ có thể bảo vệ giá trị mà họ nỗ lực gây dựng, mang lại sự chắc chắn cho thế hệ kế tiếp và bảo đảm các doanh nghiệp tiếp tục là trụ cột của kinh tế châu Á trong nhiều năm tới.
