Từng bị xem là nhu cầu sinh học cá nhân, giấc ngủ giờ đây đã trở thành một ngành kinh doanh toàn cầu trị giá hàng trăm tỷ USD, kéo theo sự bùng nổ của công nghệ theo dõi giấc ngủ, du lịch nghỉ dưỡng chuyên sâu, thực phẩm hỗ trợ ngủ ngon và các chương trình chăm sóc sức khỏe doanh nghiệp, trong bối cảnh thế giới đang phải đối mặt với “đại dịch thiếu ngủ” gây tổn hại nghiêm trọng tới sức khỏe cộng đồng và năng suất kinh tế.
Năm 2014, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) chính thức gọi các rối loạn giấc ngủ là một dịch bệnh sức khỏe cộng đồng. Hai năm sau, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tiếp tục công bố nghiên cứu mang tên “Các vấn đề về giấc ngủ: Một đại dịch toàn cầu đang nổi lên?”.
"ĐẠI DỊCH" THIẾU NGỦ
Trong môi trường doanh nghiệp, giấc ngủ bắt đầu được xem là yếu tố liên quan trực tiếp tới hiệu quả kinh doanh. Một số tập đoàn đã triển khai chương trình nhằm khuyến khích nhân viên ngủ đủ giấc mỗi ngày. Vào năm 2014, công ty bảo hiểm y tế Mỹ Aetna từng thưởng tiền cho nhân viên ngủ trên 7 tiếng mỗi đêm thông qua thiết bị theo dõi giấc ngủ. Công ty Crazy Inc của Nhật Bản cũng áp dụng mô hình tương tự bằng cách tặng điểm thưởng cho nhân viên ngủ hơn 6 tiếng mỗi ngày.
Chính xu hướng này đã thúc đẩy sự phát triển của các doanh nghiệp chuyên biệt như Circadian hay Sleep Works, hiện cung cấp dịch vụ quản lý giấc ngủ doanh nghiệp nhằm cải thiện sức khỏe nhân viên và giảm tỷ lệ kiệt sức nơi làm việc. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng các thiết bị công nghệ hay thực phẩm hỗ trợ giấc ngủ không phải “liều thuốc” có thể giải quyết tận gốc vấn đề. Theo họ, gốc rễ của “đại dịch thiếu ngủ” nằm ở chính mô hình lao động và văn hóa làm việc hiện đại.
Mô hình kinh tế 24/7, áp lực luôn phải kết nối, ánh sáng xanh từ điện thoại và máy tính, thói quen kiểm tra email lúc nửa đêm hay xem video trước khi ngủ đều đang phá vỡ nhịp sinh học tự nhiên của con người.
Nghiên cứu của hai nhà kinh tế Jeff Biddle và Daniel Hamermesh cho thấy cứ thêm một giờ làm việc thì thời gian ngủ sẽ giảm khoảng 13 phút.
Trong cuốn sách “Tại sao chúng ta ngủ” (Why We Sleep), nhà thần kinh học Matthew Walker nhận định xã hội hiện đại đã khiến con người rời xa nhịp ngủ mang tính tiến hóa tự nhiên. Theo ông, nửa đêm không còn là giữa đêm nữa, bởi nhiều người xem đó là thời điểm để kiểm tra email cuối ngày hoặc đọc nốt vài tin tức thay vì đi ngủ.
Đại dịch Covid-19 từng cho thấy một góc nhìn khác về vấn đề này. Khảo sát của Tổ chức Giấc ngủ Quốc gia Mỹ (NSF) cho thấy người dân ngủ nhiều hơn trong thời gian phong tỏa nhờ phong trào làm việc từ xa và lịch trình linh hoạt hơn. Điều này khiến nhiều chuyên gia tin rằng mô hình làm việc kết hợp hoặc tuần làm việc 4 ngày có thể là giải pháp dài hạn để cải thiện chất lượng giấc ngủ cộng đồng.
Năm 2021, Chính phủ Nhật Bản từng khuyến nghị doanh nghiệp cho phép nhân viên làm việc 4 ngày mỗi tuần nhằm cải thiện cân bằng cuộc sống và giảm áp lực sức khỏe. Bỉ cũng trở thành quốc gia châu Âu đầu tiên trao quyền pháp lý cho người lao động yêu cầu tuần làm việc 4 ngày kể từ năm 2022.
Trong khi đó, các chuyên gia thuộc Hiệp hội Giấc ngủ Thế giới (World Sleep Society) đang kêu gọi WHO chính thức coi giấc ngủ là trụ cột sức khỏe thiết yếu, tương đương dinh dưỡng và vận động thể chất.
Các nghiên cứu trên toàn cầu cho thấy tình trạng thiếu ngủ đang trở thành vấn đề mang tính hệ thống. Quỹ Giấc ngủ Quốc gia Mỹ cho biết gần 60% người trưởng thành tại Mỹ không đạt mức ngủ khuyến nghị từ 7 - 9 tiếng mỗi đêm. Tại Anh Quốc, khảo sát năm 2023 từ Nuffield Health chỉ ra rằng thời gian ngủ trung bình của người dân chỉ dưới 6 tiếng mỗi ngày, trong khi 11% số người được hỏi chỉ ngủ từ 2 - 4 tiếng mỗi đêm. Nhật Bản thậm chí được OECD xếp hạng là quốc gia ngủ ít nhất trong số 33 nước khảo sát năm 2021, với 71% nam giới thường xuyên ngủ dưới 7 tiếng mỗi đêm.
Giấc ngủ kém không chỉ khiến con người mệt mỏi mà còn kéo theo hàng loạt hệ lụy y tế nghiêm trọng. Các nghiên cứu cho thấy ngủ dưới 7 tiếng mỗi ngày làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, béo phì, tiểu đường, huyết áp cao, trầm cảm và thậm chí tăng nguy cơ tử vong. Một nghiên cứu của các học giả Anh và Italy kết luận rằng những người ngủ dưới 6 tiếng mỗi đêm có nguy cơ tử vong cao hơn 12% so với nhóm ngủ từ 6 - 8 tiếng.
Nhà thần kinh học chuyên về giấc ngủ Els Van der Helm chia sẻ, giấc ngủ đóng vai trò quan trọng trong việc “làm sạch não bộ”. Trong thời gian thức, não tích tụ nhiều chất thải chuyển hóa và giấc ngủ giúp loại bỏ các độc tố này, từ đó giảm nguy cơ suy giảm nhận thức và các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer.
LĨNH VỰC KINH TẾ TRĂM TỶ USD
Không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe, thiếu ngủ còn tác động trực tiếp tới nền kinh tế. Theo nghiên cứu của RAND Health - bộ phận chính sách y tế thuộc tổ chức nghiên cứu Mỹ RAND Corporation, tình trạng ngủ không đủ giấc khiến 5 nền kinh tế OECD thiệt hại khoảng 680 tỷ USD mỗi năm do năng suất lao động giảm, nghỉ việc, tai nạn và tử vong sớm. Riêng Mỹ mất khoảng 411 tỷ USD mỗi năm, còn Nhật Bản thiệt hại khoảng 138 tỷ USD. Tại Anh, thiếu ngủ khiến nền kinh tế mất tới 50 tỷ bảng Anh mỗi năm, tương đương 1,86% GDP.
Một khảo sát quy mô lớn của CDC cũng cho thấy hơn 23% người được hỏi gặp khó khăn tập trung vào ban ngày do thiếu ngủ, còn 8,6% cho biết việc thiếu ngủ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất công việc.
Các doanh nghiệp bắt đầu cảm nhận rõ tác động này trong hoạt động vận hành. Theo nhà thần kinh học Els Van der Helm, chỉ cần hai đêm thiếu ngủ cũng có thể làm tỷ lệ sai sót tăng tới 300%. Nhân viên thiếu ngủ có năng suất thấp hơn khoảng 50% so với đồng nghiệp ngủ đủ giấc, đồng thời dễ bị kiệt sức, căng thẳng và dẫn đến nguy cơ nghỉ việc cao hơn.
Một nghiên cứu của Trường Kinh tế London (LSE) còn phản ánh, chỉ cần tăng thêm một giờ ngủ mỗi tuần cũng có khả năng giúp thu nhập cá nhân tăng khoảng 5% trong dài hạn. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng tác động kinh tế của giấc ngủ gần tương đương với lợi ích từ thêm một năm giáo dục chính quy.
Chính áp lực kinh tế khổng lồ đó đã thúc đẩy sự bùng nổ của các ngành kinh doanh liên quan đến giấc ngủ.
Khái niệm “nền kinh tế giấc ngủ” được dùng để chỉ toàn bộ hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ và công nghệ liên quan đến cải thiện chất lượng giấc ngủ. Theo công ty tư vấn Frost & Sullivan, quy mô nền kinh tế giấc ngủ toàn cầu đã đạt khoảng 585 tỷ USD trong năm 2024. Một số chuyên gia, trong đó gồm có Giám đốc điều hành Quỹ Giấc ngủ Quốc gia Mỹ John Lopos, thậm chí tin rằng con số thực tế còn lớn hơn nhiều nếu tính toàn bộ các lĩnh vực liên quan đến chăm sóc sức khỏe và wellness.
Việt Nam hiện chưa có số liệu thống kê toàn diện về quy mô của nền kinh tế giấc ngủ, nhưng nhiều tín hiệu cho thấy xu hướng này đang bắt đầu hình thành rõ nét. Thị trường thiết bị đeo thông minh tại Việt Nam tăng trưởng nhanh trong vài năm gần đây với các sản phẩm có tính năng theo dõi giấc ngủ từ Apple, Samsung, Xiaomi hay Garmin ngày càng phổ biến. Những ứng dụng thiền, nhạc ngủ, chăm sóc sức khỏe tinh thần và thiết bị cải thiện giấc ngủ cũng bắt đầu thu hút người dùng tại nhiều đô thị lớn như Hà Nội, Đà Nẵng và TP.HCM. Ngành khách sạn cao cấp tại Việt Nam cũng đang đẩy mạnh du lịch wellness, kết hợp nghỉ dưỡng với chăm sóc giấc ngủ và sức khỏe tinh thần.
Ở góc độ xã hội, nước ta cũng đối mặt nhiều vấn đề tương tự các nền kinh tế phát triển, tức là thời gian làm việc kéo dài, áp lực công việc, nghiện điện thoại thông minh và tình trạng mất cân bằng giữa công việc với cuộc sống cá nhân, đặc biệt ở nhóm lao động trẻ và nhân sự văn phòng. Theo các chuyên gia, khi tầng lớp trung lưu Việt Nam tiếp tục mở rộng và người tiêu dùng ngày càng chú trọng sức khỏe tinh thần, nền kinh tế giấc ngủ nhiều khả năng sẽ trở thành một thị trường tiềm năng trong thập kỷ tới.
Dù vậy, bài toán lớn nhất của nền kinh tế giấc ngủ không nằm ở việc bán được bao nhiêu đồng hồ thông minh, mà là liệu xã hội hiện đại có sẵn sàng thay đổi mô hình sống và làm việc để con người có thể cải thiện chất lượng sức khoẻ hay không. Bởi xét cho cùng, giấc ngủ không chỉ là nhu cầu cá nhân, mà đã trở thành một vấn đề kinh tế, y tế và năng suất toàn cầu.
Khi thiếu ngủ gây tổn thất hàng trăm tỷ USD mỗi năm cho nền kinh tế thế giới, việc đầu tư cho giấc ngủ giờ đây không còn bị xem là xa xỉ, mà ngày càng trở thành một phần thiết yếu của chiến lược phát triển con người và tăng trưởng bền vững.
