Theo cách nói của chính mình, em Đinh Tuấn Huy, 16 tuổi, đã phải vật lộn với cân nặng trong một “cuộc chiến gần như không thể thắng” kể từ ngày em bị ngã xe đạp và bất tỉnh trong thời gian ngắn vào năm 2024. Ban đầu, các bác sĩ cho rằng sự cố này liên quan đến tình trạng mệt mỏi và thiếu ngủ do áp lực thi cử. Sau khi thực hiện một số xét nghiệm tại một phòng khám ở Hà Nội, Huy được khuyên nên giảm ít nhất từ 15 đến 20kg để cải thiện sức khỏe.
Tuy nhiên, trong vòng 12 tháng tiếp theo, Huy lại tăng thêm 12kg. Với chiều cao 1,78m và cân nặng 118kg, chỉ số khối cơ thể (BMI) của em hiện ở mức 37,2 - rơi vào nhóm béo phì theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các tiêu chuẩn quốc gia của Việt Nam.
Đinh Tuấn Huy là một trong khoảng 20 triệu người Việt Nam, tương đương khoảng 20% dân số, đang trong tình trạng thừa cân hoặc béo phì. Theo WHO, người có BMI từ 25 trở lên được xếp vào nhóm thừa cân, trong khi BMI từ 30 trở lên được coi là béo phì.
Tuy nhiên, theo hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam, các ngưỡng này được điều chỉnh thấp hơn để phù hợp với điều kiện sức khỏe của người Việt. Cụ thể, BMI từ 23 đến 24,9 được xếp vào nhóm thừa cân, còn BMI từ 25 trở lên được xác định là béo phì.
Điều này khiến Việt Nam có tỷ lệ thừa cân và béo phì tương đối tương đồng với nhiều quốc gia Đông Nam Á khác, nơi tỷ lệ trẻ em và người trưởng thành thừa cân hoặc béo phì thường dao động từ mức trên 10% đến hơn 20%.
Nhưng tình trạng này nghiêm trọng hơn đáng kể tại hai đô thị lớn nhất cả nước, đặc biệt ở nhóm trẻ tuổi. Hơn một nửa thanh thiếu niên tại TP.HCM đang bị thừa cân hoặc béo phì, trong khi tỷ lệ này tại Hà Nội vượt 41%.
PGS.TS. Trần Quang Nam, Trưởng khoa nội tiết bệnh viện Đại học Y Dược TP. HCM, cho biết quá trình đô thị hóa nhanh chóng đã làm thay đổi đáng kể thói quen sinh hoạt tại những thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM.: “Khi cuộc sống trở nên bận rộn hơn, mọi người có xu hướng tiêu thụ nhiều đồ ăn nhanh vì tiện lợi thay vì ăn các bữa cơm nấu tại nhà. Trong khi đó, mức độ vận động thể chất giảm xuống. Kết quả là nguy cơ béo phì tăng lên đáng kể”.
THAY ĐỔI TRONG LỐI SỐNG
Tỷ lệ thừa cân và béo phì tại Việt Nam đã tăng đáng kể trong những năm gần đây, phản ánh những thay đổi về lối sống được thúc đẩy bởi nhiều thập kỷ tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ và chính sách mở cửa. Tốc độ gia tăng này thuộc nhóm nhanh nhất khu vực Đông Nam Á.
Theo dữ liệu của WHO, tỷ lệ béo phì ở người trưởng thành Việt Nam tăng từ 2,6% năm 2010 lên 3,6% vào năm 2014, tương đương mức tăng 38% chỉ trong vòng bốn năm. Liên đoàn Béo phì Thế giới (World Obesity Federation) dự báo tỷ lệ béo phì ở người trưởng thành tại Việt Nam sẽ tăng trung bình 6,3% mỗi năm đến năm 2035, trong khi tốc độ tăng ở trẻ em có thể đạt 9,8% mỗi năm.
Theo báo cáo năm 2023 của tổ chức này, nếu không có các biện pháp can thiệp sớm, béo phì có thể khiến Việt Nam thiệt hại tới 16,28 tỷ USD vào năm 2035, tương đương khoảng 2% GDP. Chi phí y tế liên quan dự kiến tăng mạnh từ 372 triệu USD vào năm 2020 lên 1,27 tỷ USD vào năm 2035.
Trong bối cảnh đó, các cơ quan y tế trong nước liên tục cảnh báo về gánh nặng y tế ngày càng lớn do béo phì gây ra. Bộ Y tế cho biết béo phì làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tiểu đường, ung thư, các bệnh tim mạch và hô hấp, đồng thời làm suy giảm chất lượng cuộc sống và phúc lợi xã hội.
Kể từ năm 2015, Bộ Y tế đã đưa bệnh béo phì vào chiến lược quốc gia phòng chống các bệnh không lây nhiễm. Đến tháng 10/2022, Bộ Y tế đã ban hành bộ hướng dẫn chuyên môn quốc gia đầu tiên về chẩn đoán và điều trị béo phì nhằm ứng phó với tỷ lệ mắc bệnh ngày càng gia tăng.
Bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Dinh dưỡng, Phục hồi Dinh dưỡng và Kiểm soát Béo phì thuộc Viện Dinh dưỡng Quốc gia, cho rằng giống như nhiều quốc gia đang phát triển khác, người Việt Nam đang trở thành “nạn nhân” của chính sự thay đổi trong lối sống hiện đại. “Trước đây người dân phải vật lộn để có đủ thức ăn. Giờ đây họ có thể ăn bất cứ thứ gì mình muốn và ăn bao nhiêu tùy thích. Kết quả là ăn rất nhiều”, Bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng chỉ ra và nói thêm rằng chỉ khoảng 5-10% trường hợp béo phì liên quan đến rối loạn nội tiết, yếu tố di truyền hoặc tác dụng của thuốc.
“Phần lớn các trường hợp xuất phát từ tình trạng mất cân bằng năng lượng kéo dài, khi lượng calo nạp vào vượt quá lượng năng lượng tiêu hao”, Bác sĩ cho biết, đồng thời nhấn mạnh chế độ ăn uống, mức độ vận động và điều kiện sống cũng là những yếu tố quan trọng.
Trước đây, thân hình đầy đặn thường được xem là biểu tượng của sự sung túc và khỏe mạnh, với cụm từ “béo tốt” mang hàm ý tích cực. “Nhưng ngày nay, ngày càng nhiều người tìm đến các chuyên gia để giảm cân khi nhận thức rõ hơn về những nguy cơ sức khỏe”, Bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng lưu ý.
KHÔNG CÓ ĐƯỜNG TẮT CHO HÀNH TRÌNH GIẢM CÂN
Đối với nữ doanh nhân Anna Đỗ, 49 tuổi, việc duy trì vóc dáng khỏe mạnh là yêu cầu thiết yếu trong ngành mỹ phẩm. Trong giai đoạn năm 2022, bà đã tăng cân do phải chịu áp lực kinh doanh rất lớn. “Nhiều bạn bè của tôi cũng tăng cân vì lý do tương tự. Chúng tôi làm việc rất nhiều để kiếm tiền, thường xuyên phải tiếp khách, ăn uống cùng đối tác và quá trình trao đổi chất cũng chậm lại khi tuổi tác tăng lên”, bà Đỗ chia sẻ.
Sau đó, bà áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt kết hợp tập luyện thể thao và may mắn đã giảm hết số cân dư thừa mà không cần can thiệp y tế.
“Tuy nhiên, một số người bạn của tôi lại lựa chọn thuốc giảm cân hoặc thậm chí phẫu thuật hút mỡ. Nhưng phần lớn họ đều tăng cân trở lại. Tôi không nghĩ có con đường tắt nào giúp giảm cân bền vững”, nữ doanh nhân nói với The Straits Times.
Dù vậy, ngành công nghiệp giảm cân tại Việt Nam đang tăng trưởng rất nhanh, được thúc đẩy bởi các xu hướng trên mạng xã hội và hoạt động tiếp thị mạnh mẽ của các sản phẩm hỗ trợ giảm cân. Công ty nghiên cứu thị trường IMARC ước tính quy mô thị trường giảm cân của Việt Nam đạt 1,29 tỷ USD trong năm 2025 và có thể tăng lên 2,61 tỷ USD vào năm 2034.
Tổ chức này cho rằng động lực tăng trưởng đến từ nhu cầu ngày càng cao đối với các ứng dụng thể dục, thiết bị đeo theo dõi sức khỏe và các chương trình giảm cân trực tuyến. Các giải pháp khác như thuốc giảm cân và thực phẩm bổ sung cũng đang phát triển với tốc độ đáng chú ý. Theo công ty nghiên cứu Grand View Research, thị trường thực phẩm bổ sung tại Việt Nam được ước tính đạt 1,21 tỷ USD trong năm 2025 và có thể tăng lên 2,31 tỷ USD vào năm 2033.
Phần lớn sản phẩm giảm cân tại Việt Nam được bán dưới dạng thực phẩm chức năng hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe thay vì thuốc điều trị. Cơ quan chức năng nhiều lần cảnh báo về các sản phẩm không được cấp phép có chứa những hoạt chất bị cấm như sibutramine - chất có thể làm gia tăng nguy cơ bệnh tim mạch.
Một lương y chuyên về y học cổ truyền, đề nghị giấu tên vì tính nhạy cảm của vấn đề, cho biết các sản phẩm tự nhiên, đặc biệt là thảo dược hoặc sản phẩm quảng bá theo hướng đông y, thường được người tiêu dùng tìm mua nhiều nhất vì họ cho rằng chúng vô hại. “Nhưng phần lớn những sản phẩm này không hiệu quả và thậm chí có thể gây phản ứng bất lợi. Nếu người dùng giảm cân trong giai đoạn đầu thì chủ yếu là do các thành phần lợi tiểu có trong sản phẩm, chỉ vậy thôi”, người này nói.
Năm 2025, Công an TP.HCM đã bắt giữ DJ Võ Thị Ngọc Ngân (Ngân 98) vì sản xuất và phân phối các loại viên rau củ giảm cân giả. Trước đó, một Hoa hậu Nguyễn Thúc Thùy Tiên cũng bị tuyên phạt hai năm tù vì lừa dối người tiêu dùng liên quan đến sản phẩm “Kera Supergreens Gummies”, được quảng bá sai sự thật như một sản phẩm có lợi cho sức khỏe.
Dù các cơ quan chức năng đã tăng cường xử lý, những sản phẩm thực phẩm chức năng tương tự vẫn được rao bán rộng rãi trên môi trường trực tuyến.
Bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng cảnh báo người dân béo phì không nên tự điều trị khi muốn giảm cân. “Béo phì là một bệnh lý và cần được điều trị dưới sự theo dõi của chuyên gia y tế. Bất kỳ ai lo lắng về cân nặng của mình nên tìm đến bác sĩ thay vì chỉ đọc thông tin trên internet”, ông nhấn mạnh. Ông cho biết giảm cân bền vững đòi hỏi những thay đổi lâu dài về chế độ ăn uống, lối sống và hoạt động thể chất.
Về phần mình, em Đinh Tuấn Huy thừa nhận quá trình giảm cân của em chưa thật sự thành công, chủ yếu do áp lực hàng ngày: “Em phải học rất nhiều vì chỉ còn hai năm nữa là thi đại học. Em còn học thêm tiếng Nhật và học nhạc. Vì thế em thường ăn để giải tỏa căng thẳng”. Với số tiền tiêu vặt khoảng 100.000 đồng mỗi tuần, những thứ em có thể mua chỉ là đồ chiên rán, bim bim và nước ngọt có đường. Đầu năm 2026, Huy đã đăng ký tham gia lớp học boxing hai buổi mỗi tuần như một mục tiêu của năm mới.
“Sau gần sáu tháng tập luyện, em vẫn hụt hơi chỉ sau khoảng 20 phút và chỉ hoàn thành được một nửa số bài tập. Nhưng em đã không còn thèm đồ ăn nhanh nữa, đồng thời giảm được 18kg. Và em nghĩ mình sắp có bạn gái rồi”, Huy mỉm cười.