Quốc hội khóa XVI vừa thảo luận dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng. Một điều khoản của Luật Các tổ chức tín dụng thu hút nhiều tranh luận là: "Cho phép ngân hàng thương mại làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm của trái phiếu doanh nghiệp".
Bối cảnh của đề xuất trên nằm ở áp lực vốn. Cụ thể, dư nợ tín dụng cả nước đã vượt 20 triệu tỷ đồng, tỷ lệ tín dụng trên GDP năm 2025 khoảng 145%; gánh cung ứng vốn cho nền kinh tế dồn lên hệ thống ngân hàng. Do đó, các đại biểu đều đồng thuận đánh giá việc khơi thông thị trường trái phiếu doanh nghiệp là cấp thiết.
CẨN THẬN XUNG ĐỘT LỢI ÍCH
Theo đại biểu Lê Văn Thế (đoàn Ninh Bình), nếu thiết kế tốt, đây là giải pháp chuyên nghiệp hóa quản lý tài sản bảo đảm và củng cố niềm tin thị trường.
Tuy nhiên, ông Thế cũng nêu tình huống, nếu một ngân hàng vừa cấp tín dụng cho doanh nghiệp phát hành, vừa quản lý tài sản bảo đảm của trái phiếu, lại vừa tham gia phân phối hoặc bảo lãnh thanh toán. Khi doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính, theo ông, lợi ích thu hồi nợ của ngân hàng "có thể xung đột trực tiếp với lợi ích của trái chủ". Ông đề nghị quy định cụ thể điều kiện thực hiện, cơ chế nhận diện và công khai xung đột lợi ích, tách bạch hồ sơ, dữ liệu và cơ chế giám sát.
Đại biểu Trần Hoàng Ngân (đoàn TP.HCM) đặt vấn đề ở góc bảo vệ nhà đầu tư. Ông đề nghị Ngân hàng Nhà nước bắt buộc ngân hàng giải thích rõ cho khách hàng sự khác nhau giữa ba vai gồm đại lý phát hành, bảo lãnh thanh toán và đại lý quản lý tài sản bảo đảm. Ông nhắc bài học thị trường trái phiếu doanh nghiệp năm 2022 để tránh nhầm lẫn giữa các vai này.
"Bài học về sự cố quản trị thị trường trái phiếu doanh nghiệp năm 2022 và bài học từ Ngân hàng SCB là rất lớn, chúng ta cần nghiêm túc rút kinh nghiệm", đại biểu đoàn TP.HCM nhấn mạnh.
Đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) và đại biểu Nguyễn Hải Nam (đoàn Thừa Thiên Huế) cùng nhận định hoạt động đại lý quản lý tài sản bảo đảm tiềm ẩn rủi ro pháp lý cao, đề nghị xác định rõ vị thế pháp lý và quy định nguyên tắc tối thiểu về quyền, nghĩa vụ, điều kiện đối với ngân hàng thương mại khi thực hiện nghiệp vụ này.
Ở góc độ nghề nghiệp, đại biểu Nguyễn Thanh Tùng (đoàn TP.HCM) giải thích việc làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm bản chất là cung cấp dịch vụ theo hợp đồng; pháp luật không cấm ngân hàng thực hiện đồng thời các chức năng, nhưng khi xử lý tài sản bảo đảm, thứ tự ưu tiên thanh toán tuân thủ theo quy định pháp luật, hoặc xử lý theo tỷ lệ nắm giữ trái phiếu đối với các chủ thể cùng thứ tự.
Lý do các đại biểu nhắc năm 2022 do liên quan đến vụ án lớn trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Tại bản án của TAND TP.HCM xác định vụ Vạn Thịnh Phát chiếm đoạt 30.081 tỷ đồng của 35.824 trái chủ; phần lớn nạn nhân là người đến ngân hàng gửi tiết kiệm rồi được chuyển thành người mua trái phiếu ngay tại quầy. Trong đó, một nạn nhân từng khai, khi được hỏi vì sao không nghi ngờ: "Nhân viên này ở ngân hàng nên không lo gì cả".
Tuy nhiên phải nhấn mạnh rằng, vụ án là hành vi lừa đảo có sai phạm hình sự, khác về bản chất với nghiệp vụ đại lý quản lý tài sản bảo đảm. Điểm các đại biểu lưu ý về bản chất là rủi ro khi khách hàng không phân biệt được vai trò của ngân hàng và rủi ro thuộc về ai.
THẨM QUYỀN MỞ TRƯỚC
Người giải trình tại phiên họp là Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Đức Ấn. Ông cho biết điều khoản trong luật chỉ mang tính "mở đường về mặt thẩm quyền", cho phép ngân hàng thương mại được thực hiện hoạt động này, theo nguyên tắc ngân hàng thương mại chỉ được làm những gì pháp luật cho phép ngoài hoạt động ngân hàng truyền thống.
Các quy định chi tiết về điều kiện hoạt động, cơ chế vận hành, minh bạch thông tin "để người dân không hiểu nhầm trách nhiệm của ngân hàng đại lý với bên bảo đảm", cũng như việc tách bạch rủi ro, sẽ do pháp luật về chứng khoán quy định.
Về phạm vi áp dụng, Thống đốc cho biết dự thảo ban đầu chỉ dự kiến áp dụng với trái phiếu riêng lẻ, nhưng qua tham vấn, nhiều ý kiến đề xuất mở rộng, nên dự thảo hiện tại mở sang cả phát hành ra công chúng; hạn mức, điều kiện và phạm vi cụ thể sẽ do quy định của Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính trong lĩnh vực chứng khoán xác định sau.
Cấu trúc thị trường là lý do khâu bảo vệ nhà đầu tư được nhiều đại biểu nhấn mạnh. Trong quá trình thẩm tra, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị quy định cụ thể ngay trong luật trách nhiệm, quyền và nghĩa vụ của ngân hàng thương mại khi làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm, đồng thời làm rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước và điều kiện triển khai.
