Trong 6 tháng đầu năm 2026, bảo hiểm tiếp tục đóng góp hàng nghìn tỷ đồng vào nguồn thu của nhiều ngân hàng.
Tuy nhiên, thay vì chỉ phân phối sản phẩm cho doanh nghiệp bảo hiểm, ngày càng nhiều nhà băng muốn trực tiếp sở hữu công ty bảo hiểm nhằm đa dạng hóa nguồn thu trong bối cảnh tín dụng chịu kiểm soát, biên lợi nhuận thu hẹp và bancassurance không còn dễ tăng trưởng như trước. Đằng sau xu hướng này là tham vọng xây dựng hệ sinh thái tài chính khép kín hơn.
NGÂN HÀNG ĐUA NHAU LẬP CÔNG TY BẢO HIỂM
Những con số nửa đầu năm cho thấy bảo hiểm đang mang lại nguồn thu hấp dẫn cho các ngân hàng. Tại VIB, thu từ hoạt động bảo hiểm đạt 790 tỷ đồng, tăng 313,5% so với cùng kỳ. Riêng quý 2, nguồn thu này cao khoảng 8 lần quý 1, đưa doanh thu bảo hiểm lên mức cao nhất trong nhiều quý và nâng tỷ trọng trong tổng thu từ hoạt động dịch vụ từ 11,1% lên 18,9%.
Techcombank cũng ghi nhận sự trở lại mạnh của mảng này. Trong 6 tháng đầu năm, thu từ bảo hiểm đạt hơn 1.260 tỷ đồng, tăng khoảng 171% so với cùng kỳ, đóng góp 13,6% tổng thu dịch vụ, so với 8,3% cùng kỳ năm trước. Đây cũng là mức thu bảo hiểm cao nhất của ngân hàng trong nhiều năm gần đây.
Tại MB, quy mô còn lớn hơn khi thu từ hoạt động bảo hiểm đạt hơn 5.051 tỷ đồng trong nửa đầu năm, tăng 10,3% so với cùng kỳ. Ngân hàng hiện sở hữu cả hai mảnh ghép bảo hiểm nhân thọ và phi nhân thọ thông qua MB Life và MIC, giúp nguồn thu từ bảo hiểm trở thành một cấu phần đáng kể trong hệ sinh thái của ngân hàng.
Theo quy định tại Luật Các tổ chức tín dụng, ngân hàng thương mại không được trực tiếp kinh doanh bảo hiểm mà phải thành lập hoặc mua lại công ty con, công ty liên kết để thực hiện hoạt động này.
Giới hạn góp vốn, mua cổ phần được thực hiện theo quy định của Ngân hàng Nhà nước và pháp luật liên quan. Đây cũng là cơ sở để một loạt ngân hàng lựa chọn con đường sở hữu hoặc tăng tỷ lệ nắm giữ tại các doanh nghiệp bảo hiểm.
Mới đây, Bộ Tài chính đã cấp phép cho Techcombank thành lập Công ty Cổ phần Bảo hiểm Nhân thọ Kỹ thương (TCLife) với vốn điều lệ 1.300 tỷ đồng. Trước đó, cuối năm 2024, Hội đồng quản trị Techcombank cũng thông qua phương án mua lại cổ phần để đưa Công ty Cổ phần Bảo hiểm Phi nhân thọ Techcom (TCGIns) trở thành công ty con; doanh nghiệp này có vốn điều lệ 500 tỷ đồng.
VPBank cũng đã đi khá xa trên con đường này. Tháng 11/2022, ngân hàng hoàn tất việc thâu tóm Bảo hiểm OPES, doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ, với tỷ lệ sở hữu 98% vốn điều lệ.
Ngoài việc là đối tác độc quyền của AIA Việt Nam, VPBank mới đây còn thông qua kế hoạch thành lập công ty con hoạt động trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ với vốn điều lệ dự kiến 2.000 tỷ đồng.
LPBank từ tháng 2/2024 cũng chính thức tiếp nhận Bảo hiểm Xuân Thành và đổi tên thành Bảo hiểm LPBank. Trong khi đó, ở nhóm ngân hàng đã có doanh nghiệp bảo hiểm từ trước, Agribank đang là một trong 3 cổ đông lớn sở hữu hơn 52% cổ phần tại ABIC theo báo cáo thường niên năm 2023; MB sở hữu 68,37% cổ phần MIC theo báo cáo thường niên năm 2024.
BIDV hiện là cổ đông lớn tại BIC, đồng thời góp vốn với đối tác để thành lập BIDV MetLife. VietinBank có VBI, được thành lập từ nguồn vốn của ngân hàng. BSH dù đã về chung một nhà với DB Insurance của Hàn Quốc, SHB vẫn sở hữu 4,29% cổ phần.
Danh sách này cho thấy mô hình ngân hàng sở hữu công ty bảo hiểm không còn là trường hợp cá biệt. Một số ngân hàng lớn đã chuẩn bị kế hoạch hoặc hoàn thiện hồ sơ thành lập công ty bảo hiểm nhân thọ, trong khi những ngân hàng đã có doanh nghiệp bảo hiểm tiếp tục tìm cách mở rộng quy mô.
Các chuyên gia Chứng khoán Vietcombank (VCBS) cho rằng việc thành lập công ty bảo hiểm là xu hướng dài hạn của các ngân hàng, nhằm giảm sự phụ thuộc vào tín dụng trong bối cảnh biên lãi thuần (NIM) chịu áp lực thu hẹp.
Điểm đáng chú ý là ngân hàng có một tài sản mà nhiều doanh nghiệp bảo hiểm khó sở hữu ở cùng quy mô: dữ liệu khách hàng. Nhà băng nắm thông tin về dòng tiền, thu nhập, khả năng trả nợ, hành vi tiêu dùng và nhiều nhu cầu tài chính khác. Nếu được sử dụng đúng cách và trong khuôn khổ pháp luật, dữ liệu này có thể giúp ngân hàng thiết kế sản phẩm, phân loại nhu cầu khách hàng và quản trị rủi ro hiệu quả hơn.
Đây cũng là xu hướng đã diễn ra tại nhiều nền kinh tế lớn, nơi các tập đoàn tài chính tích hợp ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán, quản lý tài sản và công nghệ tài chính trong cùng một hệ sinh thái. Về dài hạn, mô hình này có thể giúp các định chế giảm phụ thuộc vào tín dụng truyền thống và tạo thêm nguồn thu.
Tại VPBank, tham vọng này được thể hiện khá rõ. Phó Chủ tịch Hội đồng quản trị Bùi Hải Quân cho biết VPBank đang từng bước xây dựng mô hình tập đoàn tài chính đa ngành, gồm ngân hàng, công ty tài chính tiêu dùng FE Credit, công ty chứng khoán VPBank Securities và công ty bảo hiểm phi nhân thọ OPES. Việc thành lập thêm công ty bảo hiểm nhân thọ và công ty quản lý quỹ được kỳ vọng hoàn thiện những mảnh ghép còn thiếu trong hệ sinh thái.
TỪ BÁN HỘ ĐẾN TỰ LÀM CHỦ CUỘC CHƠI
Sự xuất hiện ngày càng nhiều của các công ty bảo hiểm đứng sau ngân hàng cũng cần được nhìn từ một thay đổi khác: mô hình bancassurance từng giúp cả hai bên cùng tăng trưởng đang không còn thuận lợi như trước.
Trong hơn một thập kỷ, ngân hàng nắm khách hàng, mạng lưới và dữ liệu giao dịch; doanh nghiệp bảo hiểm có sản phẩm và năng lực nghiệp vụ. Hai bên ghép những lợi thế đó để đưa bảo hiểm vào hệ thống ngân hàng, biến hàng triệu khách hàng tiền gửi, vay vốn, thẻ và thanh toán thành nguồn khách hàng tiềm năng cho bảo hiểm.
Có thời điểm, các hợp đồng phân phối độc quyền giữa ngân hàng và doanh nghiệp bảo hiểm được ký với giá trị lên tới hàng trăm triệu USD. Với doanh nghiệp bảo hiểm, đây là cách nhanh để mở rộng độ phủ; còn ngân hàng có thêm nguồn thu từ phí và hoa hồng mà không phải trực tiếp xây dựng một công ty bảo hiểm.
Mô hình ấy từng tăng trưởng rất nhanh, cho đến khi những vấn đề trong quá trình tư vấn và bán chéo sản phẩm bộc lộ rõ hơn. Tranh chấp hợp đồng, phản ánh của khách hàng và yêu cầu minh bạch cao hơn khiến cơ quan quản lý phải siết chặt quy trình phân phối.
Nhân viên ngân hàng khi giới thiệu bảo hiểm phải tuân thủ nhiều yêu cầu hơn; quá trình tư vấn được yêu cầu ghi âm, ghi hình; hoạt động giám sát giữa doanh nghiệp bảo hiểm và ngân hàng cũng chặt chẽ hơn. Với một sản phẩm có thời hạn hàng chục năm, những yêu cầu này khiến việc mở rộng bằng cách đẩy mạnh số lượng hợp đồng không còn đơn giản.
Sự thay đổi ấy đặt ngân hàng vào một vị trí khác. Khi chỉ làm đại lý, ngân hàng phụ thuộc vào sản phẩm, chính sách hoa hồng và chiến lược của doanh nghiệp bảo hiểm đối tác. Khi sở hữu công ty bảo hiểm, nhà băng có quyền quyết định nhiều hơn về sản phẩm, cách phân phối và trải nghiệm khách hàng.
Đây là điểm khiến việc thành lập công ty bảo hiểm trở thành bước đi có ý nghĩa chiến lược hơn một thương vụ đầu tư thông thường. Ngân hàng không còn đứng ngoài sản phẩm để nhận phí phân phối, mà muốn tham gia sâu hơn vào chính hoạt động tạo ra sản phẩm đó.
Điều đáng chú ý là sự dịch chuyển này không có nghĩa bancassurance biến mất. Ngược lại, ngân hàng vẫn có thể phân phối sản phẩm của những doanh nghiệp bảo hiểm khác, song vị thế đã thay đổi: họ vừa có thể là kênh bán hàng, vừa có thể là chủ sở hữu sản phẩm.
Với các doanh nghiệp bảo hiểm độc lập, đây là một cuộc chơi khó hơn. Những ngân hàng từng là đối tác phân phối nay có thể trở thành đối thủ trực tiếp, trong khi các hợp đồng độc quyền không còn là tấm vé bảo đảm cho tăng trưởng dài hạn.
Theo giới phân tích, những doanh nghiệp bảo hiểm không còn lợi thế phân phối độc quyền qua ngân hàng sẽ phải quay về hai nhóm khách hàng nền tảng là doanh nghiệp và cá nhân. Bảo hiểm nhúng cũng có thể trở thành một hướng đi mới khi sản phẩm được đưa trực tiếp vào các điểm bán hàng, dịch vụ và nền tảng ngoài hệ thống ngân hàng.
GÓC KHUẤT NGÂN HÀNG LÀM CHỦ BẢO HIỂM
Tự sở hữu công ty bảo hiểm giúp ngân hàng kiểm soát nhiều khâu hơn, song đồng thời cũng kéo họ vào một lĩnh vực có cách vận hành hoàn toàn khác với ngân hàng.
Một một hợp đồng bảo hiểm nhân thọ có thể kéo dài 10, 20 hoặc 30 năm. Doanh nghiệp bảo hiểm phải tính toán nghĩa vụ chi trả trong tương lai, định phí, dự phòng, thẩm định rủi ro và quản lý dòng tiền dài hạn. Vì vậy, có vốn, khách hàng và mạng lưới ngân hàng chưa đồng nghĩa với việc có ngay năng lực bảo hiểm.
Đây cũng là lý do cuộc đua thành lập công ty bảo hiểm sẽ không thể chỉ được đo bằng số vốn điều lệ hay lượng khách hàng mà ngân hàng có thể đưa sang. Sau khi có giấy phép và hệ thống phân phối, bài toán khó hơn nằm ở sản phẩm có đủ sức cạnh tranh hay không, khách hàng có thực sự cần hay không và công ty bảo hiểm có thể đứng vững bằng năng lực nghiệp vụ của chính mình hay không.
Thị trường hiện đã có hơn 20 doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ hoạt động, với những tên tuổi lớn như Prudential, Manulife, Dai-ichi Life, AIA... Những doanh nghiệp này đã có nhiều năm xây dựng thương hiệu, đội ngũ, sản phẩm và hệ thống phân phối. Một người chơi mới dù có lợi thế từ ngân hàng mẹ vẫn phải tìm được lý do đủ thuyết phục để khách hàng chuyển sang sản phẩm của mình.
Đó là chưa kể nguy cơ tệp khách hàng ngân hàng trở thành “chiếc lồng” giới hạn tăng trưởng của chính công ty bảo hiểm. Nếu phần lớn hợp đồng mới chỉ đến từ khách hàng đang gửi tiền, vay vốn, sử dụng thẻ hoặc các dịch vụ khác tại ngân hàng mẹ, doanh nghiệp bảo hiểm có thể nhanh chóng đạt quy mô ban đầu nhưng khó chứng minh khả năng mở rộng ra ngoài hệ sinh thái.
Chuyên gia kinh tế Trần Nguyên Đán lưu ý rằng, các công ty bảo hiểm mới được thành lập với “mẹ” là ngân hàng, chủ yếu để phục vụ nội bộ trong hệ sinh thái của ngân hàng đó. Như vậy, liệu khách hàng còn có cơ hội lựa chọn các công ty bảo hiểm khác không, hay chỉ bị giới hạn trong chính hệ sinh thái ấy. Trong trường hợp đó, thị trường có nguy cơ mất tính cạnh tranh và lợi ích khách hàng dễ bị thu hẹp.
Việc ngân hàng muốn sở hữu công ty bảo hiểm mới có giúp thị trường bảo hiểm tích cực hơn hay không còn phụ thuộc vào mục tiêu và cách triển khai của từng đơn vị. Tuy nhiên, điều đáng nói là khi một "tay chơi mới" tham gia thị trường, kỳ vọng của xã hội là họ sẽ mang lại giá trị gia tăng, mở rộng “chiếc bánh” thị trường thay vì chỉ đến để chia lại miếng bánh sẵn có.
Hiện tại, Việt Nam vẫn đang thiếu nghiêm trọng các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ vi mô - gói bảo hiểm nhỏ, dễ tiếp cận, với mức phí thấp, phục vụ nhóm dân cư thu nhập thấp, bán qua nền tảng số (insurtech). Đây là phân khúc rất tiềm năng nhưng lại ít được chú ý, trong khi các công ty bảo hiểm mới được thành lập chủ yếu để khai thác tệp khách hàng sẵn có từ ngân hàng mẹ.
“Vấn đề là, những khách hàng này vốn đã và đang tham gia bảo hiểm ở nơi khác. Việc các công ty bảo hiểm ngân hàng bước vào thị trường không mang theo chiến lược đột phá hay sản phẩm mới mẻ, mà chỉ nhằm giành phần trong thị phần đang tồn tại thì không tạo thêm giá trị cho thị trường, thậm chí làm thị trường cạnh tranh khốc liệt hơn mà không tăng trưởng thực chất”, vị chuyên gia này nhấn mạnh.
Thị trường bảo hiểm chỉ thực sự phát triển bền vững khi có thêm những người chơi chủ động hướng đến phân khúc chưa được phục vụ, nhóm khách hàng mới, những nhu cầu mới chưa được đáp ứng.
