Siết "van" bình ổn xăng dầu: Đề xuất kích hoạt khi giá tăng 20% trong một tháng

Trong bối cảnh giá năng lượng toàn cầu biến động mạnh do căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông, cơ quan quản lý đang tính toán các công cụ điều hành linh hoạt hơn nhằm hạn chế tác động đến kinh tế vĩ mô. Bộ Công Thương vừa đề xuất cơ chế kích hoạt bình ổn giá xăng dầu khi giá bán lẻ tăng liên tiếp trong một tháng với mức cộng dồn từ 20% trở lên, nhằm chủ động kiểm soát rủi ro lạm phát và bảo vệ ổn định thị trường

Theo dự thảo Thông tư hướng dẫn Nghị định về kinh doanh xăng dầu, Bộ Công Thương bổ sung quy định về cơ chế bình ổn đối với các mặt hàng xăng, xăng sinh học và dầu diesel.

Cụ thể, biện pháp bình ổn sẽ được xem xét kích hoạt khi giá bán lẻ xăng dầu tăng liên tục trong vòng một tháng với biên độ lớn và mức tăng cộng dồn từ 20% trở lên, đồng thời có nguy cơ gây tác động tiêu cực tới kinh tế vĩ mô, lạm phát và đời sống người dân.

Trong trường hợp này, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với Bộ Tài chính phân tích diễn biến thị trường, đánh giá mức độ tác động và báo cáo Chính phủ xem xét quyết định. Việc theo dõi biến động giá được căn cứ vào mức bán lẻ do các thương nhân đầu mối công bố, nhóm doanh nghiệp hiện chiếm hơn 70% tổng sản lượng thị trường.

Sau khi Chính phủ ban hành chủ trương, Bộ Công Thương sẽ hướng dẫn các địa phương triển khai các biện pháp bình ổn theo quy định của Luật Giá.

Theo quy định hiện hành, việc bình ổn giá xăng dầu được thực hiện thông qua sự kết hợp giữa điều tiết cung cầu và các công cụ tài chính, trong đó có Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Quỹ này được thành lập từ năm 2009 theo Nghị định 84 về kinh doanh xăng dầu, hoạt động theo nguyên tắc trích lập khi giá thấp và chi sử dụng khi giá tăng cao nhằm giảm “sốc giá” đối với thị trường. Khi giá cơ sở tăng mạnh, việc xả quỹ sẽ giúp hạ nhiệt giá bán lẻ đến người tiêu dùng.

Nguồn hình thành quỹ được trích từ giá bán lẻ xăng dầu với mức 300 đồng/lít do người tiêu dùng chi trả. Quỹ được doanh nghiệp đầu mối quản lý nhưng việc trích lập hay chi sử dụng do liên Bộ Công Thương - Tài chính quyết định trong mỗi kỳ điều hành.

Tuy nhiên, từ cuối năm 2023 đến nay, cơ quan điều hành không trích lập cũng như không chi sử dụng quỹ này. Tính đến cuối quý 3/2025, Quỹ bình ổn còn dư hơn 5.617 tỷ đồng. Trong đó, năm doanh nghiệp có số dư lớn nhất gồm Petrolimex (3.085 tỷ đồng), Dầu khí Đồng Tháp (461 tỷ đồng), Dầu khí TP.HCM (328 tỷ đồng), Thanh Lễ (391 tỷ đồng) và Xăng dầu quân đội (300 tỷ đồng).

Bên cạnh cơ chế bình ổn giá, dự thảo Thông tư vẫn giữ nguyên nguyên tắc doanh nghiệp đầu mối và thương nhân phân phối được tự công bố, điều chỉnh giá bán lẻ trong hệ thống phân phối của mình (ngoại trừ dầu mazut áp dụng giá bán buôn).

Các doanh nghiệp phải thực hiện kê khai giá và gửi báo cáo về Bộ Công Thương cùng cơ quan quản lý địa phương thông qua hệ thống phần mềm quản lý. Với các cửa hàng bán lẻ không thuộc hệ thống của doanh nghiệp đầu mối hoặc thương nhân phân phối, giá bán cũng do đơn vị tự công bố nhưng phải thực hiện kê khai tương tự.

Nếu thay đổi phương pháp hoặc nguyên tắc tính giá, các thương nhân kinh doanh xăng dầu phải thông báo trước cho cơ quan quản lý.

Theo Bộ Công Thương, đến cuối tháng 2/2026 cả nước còn 33 doanh nghiệp đầu mối kinh doanh xăng dầu, trong đó có 5 đơn vị kinh doanh nhiên liệu bay và 2 doanh nghiệp sản xuất - lọc hóa dầu. Ngoài ra, thị trường có khoảng 250 thương nhân phân phối, giảm gần 25% so với ba năm trước.

Năm 2025, tổng sản lượng tiêu thụ xăng dầu cả nước đạt khoảng 26,4 triệu m³, tấn, tương đương mức tiêu thụ bình quân 2,2 triệu m³, tấn mỗi tháng. Tồn kho cuối năm duy trì khoảng 1,7 triệu m³, tấn, đảm bảo yêu cầu dự trữ theo quy định.

Trong năm nay, Bộ Công Thương phân giao tổng nguồn xăng dầu tối thiểu cho các doanh nghiệp ở mức gần 31,8 triệu m³, tấn.

Song song với các công cụ điều hành giá, Bộ Tài chính cũng đang xây dựng dự thảo Nghị định điều chỉnh thuế suất nhập khẩu ưu đãi (MFN) đối với một số mặt hàng xăng dầu nhằm ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn cung.

Theo đề xuất, thuế nhập khẩu MFN đối với xăng động cơ không pha chì (như RON95) và các nguyên liệu pha chế xăng sẽ giảm từ 10% xuống 0%. Thuế đối với dầu diesel và nhiên liệu bay cũng dự kiến giảm từ 7% xuống 0%.

Ngoài ra, nhiều nguyên liệu phục vụ pha chế xăng và hóa dầu như naphtha, reformate hay condensate cũng được đề xuất hạ thuế về 0%.

Theo tính toán của Bộ Tài chính, nếu áp dụng theo kim ngạch nhập khẩu năm 2025, việc giảm thuế sẽ khiến ngân sách giảm thu khoảng 1.024 tỷ đồng. Tuy nhiên, cơ quan này cho rằng đây là giải pháp cần thiết để đảm bảo nguồn cung và ổn định thị trường trong bối cảnh biến động địa chính trị.

Dự kiến nghị định sẽ có hiệu lực ngay sau khi ký và kéo dài đến hết ngày 30/4; nếu cần thiết, Bộ Công Thương sẽ đề xuất kéo dài thời hạn áp dụng.

Theo Bộ Tài chính, xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đang tạo sức ép lớn lên thị trường năng lượng thế giới. Nguy cơ phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển dầu mỏ chiến lược của thế giới có thể khiến khoảng 20 triệu thùng dầu thô mỗi ngày từ Trung Đông không thể đến các nhà máy lọc dầu, đặc biệt tại châu Á.

Điều này buộc nhiều nhà máy lọc dầu phải giảm công suất, sử dụng nguồn dự trữ và hạn chế xuất khẩu sản phẩm xăng dầu, từ đó đẩy giá nhiên liệu toàn cầu tăng mạnh.

Hiện phần lớn xăng dầu nhập khẩu vào Việt Nam đến từ các nước ASEAN và Hàn Quốc với thuế suất 0% theo các hiệp định thương mại tự do. Tuy nhiên, khi nguồn cung toàn cầu bị thu hẹp, việc nhập khẩu từ các thị trường này trở nên khó khăn hơn. Việc giảm thuế MFN được kỳ vọng giúp doanh nghiệp đầu mối mở rộng tìm kiếm nguồn hàng từ các thị trường chưa có FTA với Việt Nam.

Theo số liệu của Cục Hải quan, năm 2025 Việt Nam nhập khẩu khoảng 9,9 triệu tấn xăng dầu thành phẩm với kim ngạch hơn 6,8 tỷ USD. Trong đó diesel chiếm tỷ trọng lớn nhất với khoảng 3,3 tỷ USD, tiếp đến là xăng (1,6 tỷ USD), nhiên liệu bay (1,5 tỷ USD) và dầu mazut (0,4 tỷ USD).

Nguồn cung chủ yếu đến từ Hàn Quốc, Singapore, Trung Quốc và Malaysia. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng nhập khẩu hơn 14,1 triệu tấn dầu thô trị giá khoảng 7,7 tỷ USD, trong đó Kuwait chiếm khoảng 80% sản lượng.