Dự thảo thông tư hướng dẫn chế độ kế toán cho doanh nghiệp siêu nhỏ do Bộ Tài chính công bố gần đây không chỉ là một văn bản kỹ thuật thuần túy. Đằng sau các quy định về sổ sách và báo cáo là một thông điệp chính sách rõ ràng: giảm gánh nặng tuân thủ để khuyến khích hộ kinh doanh bước qua “lằn ranh” pháp lý, gia nhập khu vực doanh nghiệp chính thức.
Khi thuế khoán chấm dứt và minh bạch hóa trở thành yêu cầu bắt buộc, bài toán đặt ra không còn là có chuyển đổi hay không, mà là chuyển đổi như thế nào để ít rủi ro và nhiều cơ hội hơn.
ÁP LỰC HIỂN HÌNH KHI THUẾ KHOÁN KHÉP LẠI
Từ đầu năm 2026, cơ chế thuế khoán chính thức bị bãi bỏ, kéo theo sự thay đổi căn bản trong cách vận hành của hàng triệu hộ kinh doanh. Doanh thu, chi phí và dòng tiền không còn được ước lượng tương đối mà phải thể hiện rõ ràng qua hóa đơn điện tử, sao kê ngân hàng và hệ thống kê khai thuế định kỳ.
Ông Đinh Xuân Mùi, chủ một cửa hàng phân phối vật liệu xây dựng tại Bình Xuyên (Phú Thọ), là một trong những người đang ở “điểm giao” của thay đổi này. Năm 2025, cơ sở của ông đạt doanh thu hơn 6 tỷ đồng, trung bình mỗi tháng xấp xỉ 500 triệu đồng, với 5 lao động thường xuyên. Trước đây, hoạt động theo mô hình hộ kinh doanh với thuế khoán, việc quản lý khá gọn nhẹ: nhập hàng, bán ra, ghi chép sổ tay, cuối tháng nộp thuế theo mức ấn định.
“Từ khi bỏ thuế khoán, mọi giao dịch gần như đều chuyển khoản. Khách là nhà thầu, công ty xây dựng nên họ yêu cầu hóa đơn đầy đủ. Doanh thu hiện rõ từng dòng trên sao kê. Nếu sổ sách không khớp, rủi ro xử phạt rất cao”, ông Mùi chia sẻ.
Minh bạch hóa là xu thế tất yếu, song với nhiều hộ đã quen điều hành theo kinh nghiệm và quan hệ, sự thay đổi này tạo áp lực lớn. Khi doanh thu lên tới hàng chục tỷ đồng mỗi năm, việc tiếp tục duy trì mô hình hộ kinh doanh bắt đầu bộc lộ hạn chế, đặc biệt ở khía cạnh pháp lý.
Sau nhiều tháng cân nhắc, ông Mùi quyết định chuẩn bị hồ sơ thành lập công ty trách nhiệm hữu hạn theo diện doanh nghiệp siêu nhỏ. “Nếu tiếp tục là hộ kinh doanh, tôi vẫn phải kê khai đầy đủ như doanh nghiệp nhưng lại chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản cá nhân. Trong khi chuyển sang doanh nghiệp, nghĩa vụ tài chính được giới hạn trong vốn góp, chi phí hạch toán rõ ràng hơn và dễ ký hợp đồng lớn”, ông nói.
Ở góc độ pháp lý, luật sư Phạm Thành Hòa cho rằng đây là bước đi hợp lý. “Điểm cốt lõi nằm ở cơ chế trách nhiệm hữu hạn. Khi doanh nghiệp gặp rủi ro, nghĩa vụ nợ được giới hạn trong phần vốn góp. Chủ hộ kinh doanh thì ngược lại, phải chịu trách nhiệm vô hạn bằng tài sản cá nhân”, bà phân tích.
TÂM LÝ “NGẠI LỚN”: RÀO CẢN KHÔNG CHỈ LÀ TIỀN
Dù động lực chuyển đổi đã rõ ràng hơn, tỷ lệ hộ kinh doanh thành lập doanh nghiệp vẫn ở mức khiêm tốn. Năm 2025, chỉ hơn 3.200 hộ thực hiện chuyển đổi, con số chưa tương xứng với quy mô hơn 3 triệu hộ kinh doanh trên cả nước.
Theo số liệu ngành thuế, năm 2024 có 860 hộ đạt doanh thu trên 30 tỷ đồng/năm, thậm chí có hộ xấp xỉ 560 tỷ đồng. Quy mô kinh doanh không hề nhỏ, song hình thức pháp lý vẫn dừng ở mức hộ gia đình. Khoảng cách giữa “thực lực” và “vị thế pháp lý” vì thế ngày càng lớn.
Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Tâm từng chỉ ra bốn rào cản chính khiến quá trình chuyển đổi diễn ra chậm. Thứ nhất là lo ngại chi phí tuân thủ cao hơn khi chế độ kế toán và báo cáo thuế phức tạp hơn so với thuế khoán. Thứ hai là hạn chế về năng lực quản trị. Phần lớn hộ kinh doanh vận hành theo mô hình gia đình, thiếu kiến thức tài chính – pháp lý. Thứ ba là khó tiếp cận nguồn lực, nhiều hộ chưa nhìn thấy lợi ích rõ ràng về vốn vay hay đất đai. Và cuối cùng là tâm lý e ngại thủ tục hành chính.
Anh Nguyễn Văn Cường, chủ một cơ sở phân phối gạch men (Bình Nguyên, Phú Thọ) với doanh thu gần 10 tỷ đồng/năm, thừa nhận từng chần chừ suốt hơn một năm vì sợ “làm giám đốc” đồng nghĩa với thêm áp lực sổ sách. “Hộ kinh doanh giờ cũng phải kê khai đầy đủ, thuê kế toán riêng. Nếu đã phải làm như vậy thì lên doanh nghiệp có khi còn lợi hơn vì được miễn thuế thu nhập doanh nghiệp hai năm đầu”, bà nói.
Sau khi tham khảo ý kiến đại lý thuế, anh Cường quyết định chuyển đổi sang công ty TNHH siêu nhỏ. “Quan trọng nhất là có hóa đơn đầu vào rõ ràng, dễ làm việc với nhà cung cấp lớn và đối tác ngân hàng”, anh cho biết.
Ở góc nhìn tài chính, nhiều chuyên gia nhận định khi hóa đơn và chứng từ trở thành chuẩn mực bắt buộc, doanh nghiệp có tư cách pháp nhân sẽ có lợi thế hơn. Doanh nghiệp dễ tiếp cận tín dụng, tham gia chuỗi cung ứng chính thức và ký hợp đồng giá trị lớn. Đây là những cơ hội mà hộ kinh doanh quy mô lớn khó đạt được nếu không chuyển đổi.
“CỞI TRÓI” SỔ SÁCH: MỞ LỐI 2 TRIỆU DOANH NGHIỆP
Mục tiêu đạt 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 theo Nghị quyết 68-NQ/TW không thể chỉ dựa vào tăng trưởng tự nhiên. Nguồn bổ sung quan trọng nhất nằm ở khu vực hộ kinh doanh – lực lượng đông đảo, năng động nhưng còn đứng ngoài khung khổ doanh nghiệp chính thức.
Để thúc đẩy quá trình này, Quốc hội đã thông qua Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp sửa đổi, cho phép miễn thuế trong hai năm đầu đối với doanh nghiệp thành lập mới từ hộ kinh doanh. Đây được xem là cơ chế “chia sẻ rủi ro” trong giai đoạn đầu chuyển đổi.
Song song đó, Bộ Tài chính xây dựng dự thảo thông tư về chế độ kế toán cho doanh nghiệp siêu nhỏ theo hướng tinh giản tối đa. Theo dự thảo, doanh nghiệp siêu nhỏ sử dụng không quá 10 lao động tham gia bảo hiểm xã hội, có doanh thu không quá 3 tỷ đồng/năm trong lĩnh vực nông nghiệp – công nghiệp – xây dựng, hoặc không quá 10 tỷ đồng/năm trong lĩnh vực thương mại – dịch vụ, sẽ được áp dụng chế độ kế toán đơn giản, tiệm cận với cách ghi chép của hộ kinh doanh.
Đáng chú ý, cơ quan quản lý dự kiến cung cấp miễn phí nền tảng số và phần mềm kế toán dùng chung, nhằm giảm chi phí và rủi ro sai sót trong giai đoạn đầu.
Luật sư Phạm Thanh Hòa đánh giá đây là bước “cởi trói” quan trọng. “Khi gánh nặng sổ sách giảm xuống, nỗi sợ lớn nhất của hộ kinh doanh sẽ được tháo gỡ. Việc thành lập doanh nghiệp không còn quá khác biệt so với cách họ đang vận hành”, bà nhận định.
Thực tế cho thấy tín hiệu chuyển đổi đang dần rõ nét. Chỉ trong tháng đầu năm nay, hơn 1.000 hộ kinh doanh đã đăng ký thành lập doanh nghiệp. Con số này tuy chưa lớn so với tổng thể, nhưng phản ánh xu hướng thay đổi tư duy kinh doanh.
Cơ sở kinh doanh nội thất của ông Nguyễn Văn Thắng (Thạch Thất, Hà Nội) với doanh thu hơn 2 tỷ đồng/tháng, cho biết quyết định thành lập công ty sau khi nhận thấy toàn bộ hàng hóa đều phải xuất hóa đơn điện tử. “Khi bán cho dự án lớn, tư cách doanh nghiệp giúp mình chuyên nghiệp và uy tín hơn. Muốn mở rộng quy mô, không thể mãi đứng dưới dạng hộ kinh doanh”, ông nói.
Theo giới chuyên gia, chuyển đổi không đơn thuần là thay tấm biển trước cửa, mà là nâng cấp toàn bộ tư duy quản trị: từ trách nhiệm vô hạn sang pháp nhân rõ ràng; từ quản lý thủ công sang hệ thống hóa dữ liệu; từ kinh doanh manh mún sang chiến lược dài hạn.
Nếu các chính sách thuế, kế toán và hỗ trợ kỹ thuật được triển khai hiệu quả, làn sóng “lên đời” doanh nghiệp có thể tăng mạnh trong những năm tới. Khi đó, mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp không chỉ là con số thống kê, mà phản ánh quá trình tái cấu trúc khu vực kinh tế tư nhân theo hướng minh bạch, chuyên nghiệp và bền vững hơn.
Cởi trói cơ chế chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là tạo dựng niềm tin rằng chuyển đổi không làm gia tăng gánh nặng, mà mở ra không gian phát triển rộng lớn hơn. Khi niềm tin đó được củng cố, hộ kinh doanh sẽ không còn coi việc thành lập doanh nghiệp là áp lực, mà là một bước tiến tự nhiên trên hành trình làm lớn.
