Sau hơn một tháng kể từ khi chiến sự tại Iran bùng phát, tình trạng thiếu hụt nguồn cung dầu thô trên toàn cầu đang có nguy cơ biến thành một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng hơn rất nhiều.
Xung đột Trung Đông đã làm gián đoạn dòng chảy dầu mỏ và khí tự nhiên qua eo biển Hormuz, khiến nguồn cung toàn cầu sụt giảm tới 20%. Diễn biến này không chỉ đẩy giá nhiên liệu tăng vọt mà còn siết chặt nguồn cung hoá chất dầu mỏ - nguyên liệu thiết yếu để sản xuất nhiều mặt hàng tiêu dùng hàng ngày như giày dép, quần áo hay túi nhựa.
Áp lực hiện đang dần lan rộng ra toàn bộ thị trường tiêu dùng khi giá các vật liệu như nhựa, cao su và polyester đồng loạt tăng mạnh. Tác động hiện rõ nhất tại châu Á - khu vực chiếm hơn một nửa sản lượng sản xuất hàng tiêu dùng toàn cầu và phụ thuộc lớn vào nhập khẩu dầu mỏ cùng nhiều loại nguyên liệu khác.
Tại Hàn Quốc, người dân đã đổ xô mua tích trữ túi rác và đồ gia dụng nhựa, buộc chính phủ phải khuyến nghị các đơn vị tổ chức sự kiện hạn chế sử dụng đồ dùng một lần.
Ở Đài Loan, chính quyền thiết lập đường dây nóng cho các nhà sản xuất bị thiếu nhựa, trong khi nông dân trồng lúa cảnh báo có thể tăng giá vì không mua được túi hút chân không để bảo quản sản phẩm.
Trong đó phía Nhật Bản cho biết cuộc khủng hoảng nhiên liệu đang làm dấy lên lo ngại bệnh nhân suy thận mạn tính có thể không được điều trị do thiếu ống nhựa y tế dùng trong chạy thận nhân tạo.
Tương tự, các nhà sản xuất găng tay tại Malaysia cảnh báo nguy cơ thiếu hụt một phụ phẩm từ dầu mỏ dùng để sản xuất cao su latex, qua đó đe dọa nguồn cung găng tay y tế toàn cầu.
Ông Dan Martin, đồng Giám đốc bộ phận phân tích kinh doanh tại công ty tư vấn hỗ trợ doanh nghiệp quốc tế mở rộng tại châu Á Dezan Shira & Associates nhận định rằng tình trạng thiếu hụt nguồn cung đang lan sang mọi lĩnh vực một cách rất nhanh, từ đồ gia dụng, dụng cụ y tế, mỹ phẩm, đồ chơi cho đến cả bia, mì ăn liền, đồ ăn vặt…
Nguyên nhân là các sản phẩm như nắp chai nhựa, thùng chứa, bao bì snack và hộp đựng ngày càng khó mua. Các dẫn xuất dầu mỏ cũng vô cùng cần thiết cho việc sản xuất keo dán cho giày dép và đồ nội thất, dầu bôi trơn công nghiệp cho máy móc, cũng như dung môi dùng trong sơn và các quy trình làm sạch.
CHI PHÍ GIA TĂNG VÀ THIẾU HỤT NGUYÊN VẬT LIỆU
Trong bối cảnh các nhà sản xuất đổ xô tìm kiếm nguyên liệu, giá nhựa và các sản phẩm liên quan đang tăng nhanh. Theo nền tảng dữ liệu thị trường ICIS, giá nhựa tại châu Á đã tăng tới 59% kể từ cuối tháng 2, thời điểm Mỹ và Israel bắt đầu không kích Iran.
Một trong những nhà bán buôn bao bì nhựa lớn tại Thái Lan cho biết đã tăng giá 10% đối với túi nylon trong suốt - loại bao bì phổ biến tại nhà hàng và dịch vụ giao đồ ăn. Ở Ấn Độ, truyền thông địa phương đưa tin giá nước đóng chai đang đi lên do giá nắp chai nhựa đã tăng gấp bốn lần kể từ khi chiến sự nổ ra. Một đại diện của Nongshim - nhà sản xuất mì ăn liền lớn nhất Hàn Quốc - tiết lộ rằng nhà cung cấp bao bì nhựa của họ chỉ còn đủ nguyên liệu cho khoảng một tháng.
Bà Shariene Goh, chuyên gia phân tích hóa dầu cấp cao tại ICIS nói rằng các sản phẩm tiêu dùng phụ thuộc nhiều vào bao bì nhựa có thể đối mặt với nguy cơ thiếu hụt sớm hơn. Các doanh nghiệp có thể tạm thời dựa vào hàng tồn kho, nhưng nguồn dự trữ này sẽ sớm cạn kiệt.
Là khu vực chịu tác động đầu tiên, những vấn đề nguồn cung tại châu Á được đánh giá sẽ lan sang các khu vực khác nếu dầu mỏ và nguyên liệu tiếp tục bị gián đoạn. Ngoài việc sản xuất khoảng 17% naphtha và 30% nhựa toàn cầu, Trung Đông còn cung cấp 45% lưu huỳnh (dùng sản xuất phân bón), 33% helium (dùng trong bán dẫn, y tế, hàng không vũ trụ) và 22% urê và amoniac (dùng cho nông nghiệp).
Người nông dân Mỹ đã bắt đầu phải trả nhiều tiền hơn cho phân bón khi giá urê nhập khẩu tăng khoảng 30% kể từ khi chiến sự nổ ra.
Các nhà phân tích của J.P. Morgan quan sát, cú sốc hiện nay sẽ lan rộng theo từng giai đoạn, tương tự như thời kỳ Covid-19, với chuỗi gián đoạn nguồn cung dịch chuyển dần từ châu Á sang phương Tây.
Trong vài tuần qua, các quốc gia châu Á chủ yếu tập trung kiểm soát giá nhiên liệu bằng cách xả kho dự trữ, áp trần giá và cắt giảm giờ làm để tiết kiệm năng lượng. Tuy nhiên, theo J.P. Morgan, tình trạng thiếu hụt sẽ trở nên nghiêm trọng hơn trong tháng 4 khi các lô dầu được vận chuyển trước chiến sự lần lượt cạn kiệt.
Giới chuyên gia nhận định, thách thức hiện nay đã chuyển từ vấn đề giá cả sang thiếu hụt nguồn cung thực tế, và châu Á không còn ở giai đoạn phòng ngừa đơn thuần.
Biến động trên thị trường hàng hóa và sản xuất có nguy cơ làm gia tăng lạm phát trên toàn cầu và kìm hãm tăng trưởng kinh tế. Các nhà sản xuất phải trả chi phí cao hơn cho năng lượng và nguyên liệu, làm thu hẹp biên lợi nhuận và buộc phải tăng giá bán cho người tiêu dùng. Giá nhiên liệu duy trì mức cao cũng làm xáo trộn hoạt động vận tải và logistics, trong khi nguồn cung các nguyên liệu khác từ Trung Đông như phân bón và helium bị thắt chặt có thể khiến giá thực phẩm và thiết bị điện tử tăng cao.
Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) nhấn mạnh, các tác động lan tỏa phức tạp này diễn ra trong bối cảnh nhiều nền kinh tế không có nhiều dư địa để hấp thụ cú sốc. Dù chiến sự có thể tác động đến kinh tế toàn cầu theo nhiều cách khác nhau, kết quả chung vẫn là giá cả tăng cao và tăng trưởng chậm lại.
CHƯA CÓ GIẢI PHÁP THAY THẾ
Nhiều quốc gia đã xả kho dự trữ dầu khẩn cấp ở mức kỷ lục để giảm bớt tác động từ chiến sự Trung Đông. Nhưng nguy cơ được đánh giá là nghiêm trọng nhất lại liên quan đến naphtha - một phụ phẩm dầu mỏ và là nguyên liệu đầu vào quan trọng cho sản xuất vật liệu tổng hợp - trong khi nguồn dự trữ loại này rất hạn chế và gần như không có sản phẩm thay thế.
Một số công ty hóa dầu tại châu Á - khu vực phụ thuộc hơn một nửa nguồn cung naphtha từ Trung Đông - đã phải cắt giảm sản lượng hoặc tuyên bố bất khả kháng trong những tuần gần đây do thiếu nguyên liệu. Thuật ngữ “bất khả kháng” dùng để chỉ những tình huống không lường trước khiến doanh nghiệp không thể thực hiện hợp đồng.
Hàn Quốc đã tận dụng việc Mỹ tạm nới lỏng lệnh trừng phạt đối với một số sản phẩm dầu của Nga để nhập lô naphtha đầu tiên từ Moscow kể từ khi xung đột Ukraine nổ ra, đồng thời ban hành lệnh cấm xuất khẩu naphtha nhằm bảo vệ nguồn cung trong nước.
Ông Dan Martin cho biết tình trạng khan hiếm naphtha đang đẩy chi phí đầu vào của các doanh nghiệp, đặc biệt là những ngành yêu cầu tiêu chuẩn cao như bán dẫn, linh kiện ô tô, bao bì y tế và thực phẩm, tăng mạnh. Theo ông, doanh nghiệp gần như không có nhiều lựa chọn ngoài việc cắt giảm sản xuất và tiết kiệm năng lượng, trong khi tất cả đều đang cạnh tranh trong cùng một hoàn cảnh khó khăn.
Trước biến động giá, một số doanh nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng đang trì hoãn mua nguyên liệu với kỳ vọng giá sẽ giảm nếu xung đột được giải quyết.
Ông Qiu Jun, một nhà sản xuất polyester tại thành phố Hải Ninh (Trung Quốc), cho biết giá nguyên liệu đầu vào đã tăng khoảng 50% kể từ khi eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa, trong khi khách hàng của ông không chấp nhận mức giá cao hơn. Nhà máy của ông vẫn hoạt động nhưng chỉ để hoàn thành các đơn hàng hiện có, đồng thời theo dõi diễn biến thị trường để tránh tồn kho đắt đỏ.
Tại Indonesia, nơi giá nhựa đã tăng gấp đôi trong một tháng, các doanh nghiệp đang giảm độ dày bao bì hoặc cân nhắc chuyển sang vật liệu khác như giấy, thủy tinh, nhôm hoặc nhựa tái chế. Dù vậy, việc chuyển đổi này đối mặt nhiều thách thức về độ bền, tiêu chuẩn an toàn và thời gian tái cấu trúc dây chuyền sản xuất, có thể kéo dài từ 6 tháng đến một năm.
Ngoài ra, nguồn cung nhựa tái chế và nhựa sinh học trên toàn cầu cũng đang khá hạn chế, trong khi chi phí sản xuất cao hơn từ 5 đến 7 lần so với nhựa truyền thống từ nhiên liệu hóa thạch.
Ngay cả khi tình hình tại eo biển Hormuz sớm ổn định, các chuyên gia cho rằng thị trường nhựa tại châu Á vẫn cần ít nhất vài tháng để quay trở lại trạng thái bình thường.
