Trong những tháng gần đây, các quan chức cấp cao của Mỹ và Nga được cho là đã tiến hành một loạt cuộc gặp bí mật, theo tờ The Strait Times đưa tin. Hai bên dường như đã đạt được sự đồng thuận rằng, để đổi lấy hòa bình tại Ukraine, các công ty Mỹ sẽ được độc quyền khai thác năng lượng, nguyên liệu thô và các kim loại chiến lược trên khắp nước Nga và tại khu vực Bắc Cực.
Diễn biến này cũng nối tiếp tin tức hồi đầu năm cho thấy tập đoàn dầu khí Mỹ ExxonMobil và công ty năng lượng nhà nước Nga Rosneft đã thảo luận về khả năng ExxonMobil quay trở lại dự án khí đốt Sakhalin ở vùng Viễn Đông, gần Siberia, với điều kiện phải được chính phủ hai bên cho phép.
Khả năng được cấp phép là rất cao. Cách tiếp cận chính sách đối ngoại của Tổng thống Donald Trump, nói một cách giản lược, luôn là “kiếm tiền, không gây chiến”. Moscow từ lâu đã nhận ra điều này và dường như đang đưa ra những lời mời hấp dẫn.
Tuy nhiên, bất kỳ thỏa thuận tiềm năng nào về Bắc Cực cũng khiến các đồng minh NATO của Mỹ cảm thấy không yên tâm. Thay vì đóng vai trò là đồng minh kiên định của châu Âu, Mỹ ngày càng tự định vị mình như một bên trung gian trung lập giữa Nga và Tây Âu. Một điểm gây tranh cãi khác là Chiến lược An ninh Quốc gia (NSS) mới nhất của Mỹ đã loại bỏ chương riêng về Bắc Cực, vốn có trong phiên bản dưới thời chính quyền Joe Biden, đồng thời sử dụng giọng điệu mà nhiều nước châu Âu coi là xem nhẹ khu vực này. Trước đó, chính quyền Biden từng cam kết phối hợp với các đồng minh Bắc Cực để duy trì an ninh khu vực thông qua việc nâng cao năng lực giám sát hàng hải, khả năng ứng phó thảm họa và đội tàu phá băng, nhằm chuẩn bị cho sự gia tăng các hoạt động quốc tế tại đây.
Những người ủng hộ ông Donald Trump phản bác rằng NSS vẫn coi Bắc Cực là lợi ích cốt lõi của Mỹ. Họ cho rằng sự lạnh nhạt của ông Trump đối với châu Âu xuất phát từ niềm tin rằng các nước này sẵn sàng chiến đấu với Nga mà không phải bỏ ra máu xương hay tiền bạc của chính mình. Bên cạnh đó, nỗi kinh hoàng của ông Trump trước cái giá nhân mạng ngày càng tăng của chiến tranh - ở cả phía Ukraine lẫn Nga - là cảm xúc thật và chân thành.
DIỄN BIẾN ĐÁNG CHÚ Ý
Dù nhìn theo cách nào, nếu thỏa thuận này thực sự thành hiện thực, nó sẽ mang theo những hệ lụy địa kinh tế và địa chính trị sâu rộng.
Ngay từ bây giờ, băng tan do biến đổi khí hậu toàn cầu đang mở ra hai tuyến thương mại lớn qua Bắc Cực, nối châu Âu với châu Á, đó là tuyến Tây Bắc chạy dọc biên giới phía bắc của Canada và Alaska, và tuyến Đông Bắc, hay Tuyến Biển Đông Bắc (Northern Sea Route – NSR), chạy dọc theo bờ biển phía bắc của Nga. Những tàu phá băng hạng nặng, có khả năng mở đường qua lớp băng dày tới 5 mét, cũng đang giúp việc vận chuyển hàng hóa trở nên khả thi tại những khu vực từng được coi là không thể đi qua.
Năm 2024, khối lượng hàng hóa vận chuyển qua NSR đạt mức kỷ lục 38 triệu tấn, và con số của năm 2025 được dự báo còn cao hơn. Một số ước tính cho rằng lưu lượng hàng hóa trên tuyến này có thể chạm mốc 100 triệu tấn vào năm 2030.
Tuy nhiên, logistics chỉ là một phần của câu chuyện. Bắc Cực còn chứa trữ lượng khổng lồ đất hiếm, lithium, nickel và nhiều khoáng sản quan trọng khác. Đây đều là những nguồn tài nguyên hiện đang bị Trung Quốc chi phối, qua đó mang lại cho Bắc Kinh lợi thế trong các cuộc đàm phán thương mại với Mỹ.
“Trung Đông có dầu mỏ, Trung Quốc có đất hiếm”, nhà lãnh đạo Đặng Tiểu Bình từng nói năm 1992. Và ngay cả những quốc gia gần gũi với Trung Quốc như Nga trong những năm gần đây cũng nhận thức rõ điểm dễ tổn thương của mình ở khía cạnh này.
Khu vực Bắc Cực cũng được cho là nắm giữ 13% trữ lượng dầu mỏ chưa được phát hiện của thế giới và 30% trữ lượng khí tự nhiên chưa khai thác.
Có thể còn một lý do khác khiến ông Trump nhắm tới Bắc Cực là làn sóng bùng nổ trí tuệ nhân tạo tại Mỹ đòi hỏi lượng điện khổng lồ để làm mát các trung tâm dữ liệu đang phát triển nhanh chóng, và những cơ sở này có thể vận hành với chi phí thấp hơn ở các vùng khí hậu lạnh.
"MỎ VÀNG" TIỀM NĂNG
Ngày 4/11, Tổng thống Putin đã chỉ đạo nội các chuẩn bị một lộ trình quy mô lớn cho việc phát triển dài hạn ngành khai thác và sản xuất đất hiếm cùng khoáng sản tại Nga. Phần lớn khí tự nhiên của Nga được khai thác ở Tây Siberia, riêng bán đảo Yamal đã có trữ lượng đủ để cung cấp cho châu Âu trong phần lớn thế kỷ này. Những phát hiện khí đốt mới, với quy mô đáng kể, vẫn thường xuyên được ghi nhận trên thềm lục địa Bắc Cực. Trước khi Nga đưa quân vào Ukraine năm 2022, khí đốt Nga khai thác tại Yamal và Tây Siberia được vận chuyển sang châu Âu qua các đường ống. Nhưng châu Âu đã dần dần giảm phụ thuộc vào nguồn cung này và khó có khả năng quay lại trong thời gian sớm, đồng nghĩa với việc các thị trường châu Á sẽ trở nên sống còn đối với Nga.
Các tuyến vận tải nhanh hơn qua Bắc Cực cũng sẽ mang lại lợi ích cho Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan, giúp rút ngắn thời gian vận chuyển sang châu Âu tới hai tuần và tránh các “nút thắt cổ chai” như eo biển Malacca và kênh đào Suez.
Trong bối cảnh đó, Hàn Quốc là một trong những quốc gia châu Á có vị thế tốt nhất để hưởng lợi. Trước chiến sự Ukraine, Nga đã đặt hàng 15 tàu chở LNG có khả năng phá băng từ tập đoàn Hanwha Ocean, trước đây là Daewoo Shipbuilding. Sau khi các lệnh trừng phạt được áp đặt, Hanwha buộc phải bán nhiều tàu sang thị trường khác và tìm kiếm khách hàng mới cho các tàu LNG đạt chuẩn. Một chu kỳ tăng trưởng mới có thể đang chờ đợi các nhà đóng tàu Hàn Quốc.
Hàn Quốc, hiện đang nghiên cứu một Đạo luật Đặc biệt về Tuyến Bắc Cực, nhìn thấy cơ hội chiến lược rõ rệt, nhất là khi hành trình từ Yamal đến Busan ngắn hơn khoảng 3.000 km so với việc vận chuyển khí đốt từ Qatar. Dự thảo ngân sách năm 2026 của nước này cũng dành khoản kinh phí đáng kể cho việc đóng mới các tàu đạt chuẩn.
Ấn Độ, với bờ biển phía đông có thể hưởng lợi từ việc mở tuyến Bắc Cực, cũng đã tham gia cuộc chơi. Tại hội nghị thượng đỉnh ngày 5/12, Tổng thống Nga Putin và Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi nhất trí tăng cường hợp tác về các vấn đề Bắc Cực, thúc đẩy sử dụng Tuyến Biển Phía Bắc, đồng thời để các thủy thủ Ấn Độ được đào tạo tại Nga về điều hướng trong vùng biển Bắc Cực - một thỏa thuận mà Nga gần đây cũng đã mở rộng cho các thủy thủ Trung Quốc.
Nếu sự hòa hợp Nga - Mỹ tiếp tục tiến triển, thậm chí dầu mỏ Alaska cũng có thể được vận chuyển theo cùng tuyến đường sang châu Á - viễn cảnh chắc chắn khiến chính quyền Donald Trump phấn khích, nhất là khi Mỹ gần đây đã mở cửa những vùng đất rộng lớn ở Alaska (vốn trước đây được bảo tồn) cho hoạt động phát triển năng lượng.
Câu hỏi địa chính trị lớn được đặt ra là một thỏa thuận Bắc Cực giữa Mỹ và Nga sẽ để Trung Quốc ở vị trí nào. Trong những năm gần đây, Bắc Kinh và Moscow ngày càng xích lại gần nhau về mặt quan điểm, và khi Nga ngày càng bị cô lập - đặc biệt sau cuộc xung đột tại Ukraine – hai nước đã tìm thấy tiếng nói chung trên nhiều vấn đề.
Tuyên bố chung ngày 4/2/2022, được ký trong chuyến thăm của ông Putin tới Trung Quốc và gặp Chủ tịch Tập Cận Bình đã đề cập tới việc thúc đẩy kết nối lớn hơn giữa khu vực châu Á - Thái Bình Dương và Á – Âu, đồng thời cam kết tiếp tục tăng cường một cách nhất quán hợp tác thực tiễn vì sự phát triển bền vững của Bắc Cực. Đổi lại, Nga đã nhượng bộ, cho phép Trung Quốc tiếp cận Bắc Cực nhiều hơn. Trung Quốc thậm chí đã chính thức tự nhận mình là một quốc gia cận Bắc Cực.
Do đó, việc hợp tác với Mỹ tại đây và mở ra triển vọng phát triển chung, nơi cả hai bên đều có thể hưởng lợi, mang lại thêm cho Nga vị thế trước sức ép từ Trung Quốc về quyền tiếp cận lớn hơn vào Bắc Cực.
