Châu Âu đang cố gắng phá vỡ thế thống trị đất hiếm của Trung Quốc, và nỗ lực này bắt đầu ngay tại nơi giáp ranh với Nga. Nhà máy đất hiếm lớn nhất châu lục, nằm ở rìa sườn phía đông của NATO, đang đẩy mạnh sản xuất nam châm như một phần trong chiến lược giảm phụ thuộc nhập khẩu từ Bắc Kinh.
Được phát triển bởi Neo Performance Materials (Canada) và đi vào hoạt động giữa tháng 9, nhà máy sản xuất nam châm đặt tại thành phố công nghiệp nhỏ Narva (Estonia).
Thành phố ít người biết đến này nằm ngay sát biên giới Nga, được chia cắt bởi sông Narva, đồng thời cũng là đường biên giới ngoài của cả NATO và Liên minh châu Âu (EU).
Giới phân tích kỳ vọng cơ sở này sẽ đóng vai trò quan trọng trong kế hoạch giảm phụ thuộc vào Trung Quốc của châu Âu, song cảnh báo khu vực vẫn phải đối mặt chặng đường dài và đầy thách thức nếu muốn đạt được các mục tiêu trong chiến lược khoáng sản.
Nam châm làm từ đất hiếm là thành phần thiết yếu của nhiều công nghệ hiện đại như xe điện, tua-bin gió, điện thoại thông minh, thiết bị y tế, các ứng dụng trí tuệ nhân tạo và vũ khí chính xác.
Trao đổi với CNBC qua cuộc gọi video, CEO Neo Rahim Suleman cho biết nhà máy dự kiến sản xuất 2.000 tấn nam châm đất hiếm trong năm nay, trước khi tăng lên 5.000 tấn và hơn nữa nhằm đáp ứng một thị trường tăng trưởng cực kỳ nhanh.
Hiện khu vực châu Âu gần như nhập khẩu toàn bộ nam châm đất hiếm từ Trung Quốc, nhưng ông Suleman kỳ vọng cơ sở Narva của Neo có thể đáp ứng khoảng 10% nhu cầu đó.“Tất nhiên, theo tính toán của chúng tôi, con số thực tế phải vào khoảng 20.000 tấn. Điều này đồng nghĩa chúng tôi còn rất nhiều việc phải làm, rất nhiều cơ sở phải xây dựng, bởi nhu cầu đa dạng hóa chuỗi cung ứng của khách hàng là rất rõ ràng”, ông Suleman nói. Neo trước đó đã công bố các hợp đồng ban đầu với Schaeffler và Bosch, những nhà cung ứng lớn cho các hãng ô tô Đức như Volkswagen và BMW.
“Chúng tôi không nói đến việc tách rời khỏi bất kỳ quốc gia nào, mà chỉ muốn xây dựng chuỗi cung ứng vững chắc và đa dạng để giảm rủi ro tập trung”, ông nhấn mạnh.
Tuy nhiên, nỗ lực của châu Âu nhằm đảm bảo an ninh tài nguyên vẫn gặp nhiều trở ngại, từ thiếu hụt nguồn vốn, quy định phức tạp, chuỗi cung ứng sản xuất trong EU còn hạn chế và rời rạc cho tới chi phí sản xuất cao. Tất cả khiến tính khả thi của các mục tiêu đầy tham vọng của EU bị đặt dấu hỏi.
“Châu Âu cần tăng mạnh năng lực sản xuất nam châm đất hiếm thì mới có thể tiến gần đến một chuỗi cung ứng đa dạng cho ngành ô tô”, bà Caroline Messecar, chuyên gia tại Fastmarkets chia sẻ qua email với CNBC.
EU XOAY TRỤC
Từ một chủ đề ít được quan tâm, đất hiếm đã trở thành “quân bài mặc cả” quan trọng trong cạnh tranh địa chính trị giữa Mỹ và Trung Quốc.
Tháng 10 vừa qua, Trung Quốc đồng ý trì hoãn áp dụng một số biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm theo thỏa thuận giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump. Nhưng các hạn chế trước đó, vốn khiến chuỗi cung ứng toàn cầu chao đảo, vẫn được duy trì.
“Mối đe dọa vẫn còn đó. Lưỡi dao vẫn treo lơ lửng. Điều này khiến phương Tây, từ doanh nghiệp cho đến chính phủ, đều trở nên thận trọng hơn trước những rủi ro họ phải đối mặt”, ông Ryan Castilloux, Giám đốc Adamas Intelligence, nói với CNBC qua điện thoại.
“Đây thực sự là một vấn đề trị giá hàng tỷ USD, tác động đến những ngành công nghiệp trị giá hàng nghìn tỷ USD. Và vì thế, nó xứng đáng để đẩy nhanh giải quyết”, ông nói thêm.
Châu Âu đặc biệt dễ bị cuốn vào vòng xoáy bất ổn thương mại. Trong Dự báo Kinh tế Mùa Thu 2025, Ủy ban châu Âu, cơ quan điều hành của EU, xác định các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng của nhiều ngành như ô tô và năng lượng xanh.
Điều này buộc các nhà hoạch định chính sách châu Âu chú trọng mạnh mẽ hơn việc đa dạng hóa nguồn cung trong bối cảnh nhu cầu dự báo tăng đến năm 2030, trong khi nguồn cung nội khối vẫn phụ thuộc lớn vào một nguồn duy nhất, theo phát biểu của người phát ngôn Ủy ban châu Âu.
Đáp lại, vào tháng 10/2025, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cho biết EU đang xây dựng kế hoạch “RESourceEU”, tương tự sáng kiến “REPowerEU” từng nhằm giải quyết tình trạng khủng hoảng năng lượng.
Dù dự án Narva được triển khai từ trước, nhưng khoản tài trợ 18,7 triệu euro (tương đương 21,7 triệu USD) từ EU giúp nó trở thành ví dụ điển hình cho tầm nhìn của khối. Và dù quy mô hiện tại còn nhỏ so với nhu cầu, cơ sở này cho thấy cách EU muốn tăng năng lực sản xuất nam châm và giảm phụ thuộc vào nguồn cung Trung Quốc.
Trong khi Trung Quốc là vẫn nắm trong tay lợi thế về chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng - chiếm gần 60% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu và hơn 90% sản xuất nam châm - thì châu Âu lại là thị trường lớn nhất của đất hiếm Trung Quốc.
RÁP RANH BIÊN GIỚI NGA
Việc Neo đặt nhà máy nam châm mới ở Narva khiến không ít người đặt câu hỏi, bởi địa điểm này chỉ cách Nga vài trăm mét và tiềm ẩn rủi ro an ninh. Ngay sau khi cuộc chiến Nga - Ukraina xảy ra vào năm 2022, Tổng thống Vladimir Putin từng tuyên bố Narva vốn là một phần của Nga và cần được lấy lại.
Giải thích lý do lựa chọn Narva, CEO Rahim Suleman nói công ty đã có sẵn hạ tầng tại đây và vị trí hợp lý là phải nằm ở châu Âu.
“Sau khi nghiên cứu sâu hơn, chúng tôi đã chọn Estonia. Công ty vốn có lịch sử lâu năm tại đây và chúng tôi đã có một cơ sở tách chiết đất hiếm có thể xử lý cả đất hiếm nhẹ, và đang phát triển đất hiếm nặng”, ông giải thích.
Công ty cũng thật sự ấn tượng với chất lượng nguồn nhân lực ở Estonia, điển hình như trình độ giáo dục cao, tinh thần làm việc mạnh mẽ… “Tất cả kết hợp cùng sự hỗ trợ từ chính phủ Estonia và EU khiến đây trở thành lựa chọn tuyệt vời, ông Suleman nhấn mạnh.
Các nghị sĩ Estonia đánh giá cao triển vọng mà nhà máy nam châm của Neo mang lại, cho rằng cơ sở này sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển của Estonia cũng như toàn khu vực.
Ông Jaanus Uiga, Thứ trưởng phụ trách Năng lượng và Tài nguyên Khoáng sản của Estonia tin rằng nhà máy của Neo đi vào hoạt động rất đúng thời điểm.
Phát biểu với CNBC ngày 30/10, Thứ trưởng Uiga thừa nhận căng thẳng kinh tế giữa Mỹ và Trung Quốc liên quan đến đất hiếm, đồng thời cho rằng Estonia và EU phải thích ứng với tình hình đang thay đổi nhanh chóng.
“Đây là một năng lực xử lý rất đặc biệt được xây dựng tại Estonia, và chúng tôi rất vui vì điều đó diễn ra ngay tại một khu vực đang chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch”, ông Uiga chia sẻ trên chương trình “Squawk Box Asia”.
