Có 56.000 người, đại diện cho 0,001% giàu nhất hành tinh vừa được liệt vào danh sách những người siêu giàu trên thế giới. Và điều kiện để được liệt vào danh sách "siêu giàu", điều kiện rất đơn giản: Có ít nhất 254 triệu euro tài sản...
Tổng cộng, những người "siêu giàu" hiện sở hữu khối tài sản gấp ba lần một nửa dân số nghèo nhất, đại diện cho 2,8 tỷ người trưởng thành. Mặc dù khoảng cách này đã ổn định kể từ khi đại dịch Covid-19 kết thúc, nhưng nó đã tăng mạnh trong những thập kỷ gần đây: Năm 1995, đại điện 0,001% dân số này "chỉ" nắm giữ khối tài sản gấp đôi một nửa dân số nghèo nhất.
Dữ liệu này được trích từ báo cáo của Phòng thí nghiệm Bất bình đẳng Thế giới (World Inequality Lab - WIL), một viện nghiên cứu có trụ sở tại Trường Kinh tế Paris, đây là bản báo cáo được phát hành lần thứ 3 của tổ chức này, hai lần trước vào năm 2018 và 2022, bản đánh giá dài gần 200 trang cung cấp một cái nhìn tổng quan sâu rộng về bất bình đẳng trên toàn cầu.
NGƯỜI GIÀU CÀNG GIÀU
Để hiểu được những xu hướng gần đây về bất bình đẳng, hãy xem xét vào top những người giàu nhất. Đối với những nhóm cực kỳ giàu có này, sự thay đổi về tài sản từ năm 1995 đến năm 2025 gần như theo kịp với phần còn lại của dân số thế giới, với mức tăng trưởng khoảng 3% mỗi năm.
Nhưng thêm hai chữ số thập phân nữa, 0,001% cá nhân giàu nhất đã chứng kiến tài sản của họ tăng gần 5% mỗi năm trong 30 năm qua. Đây là 56.000 người giàu nhất thế giới. Và thậm chí còn có những con số cao hơn nữa: Ở vị trí cao nhất, 560 người giàu nhất, những người có tài sản ít nhất 4 tỷ euro, đã chứng kiến tài sản của họ tăng 8,4% mỗi năm. Đây là nơi tập trung những tỷ phú gây chú ý: Elon Musk, Mark Zuckerberg, Jeff Bezos, Warren Buffett và nhiều người khác.
Ở Pháp, họ bao gồm Bernard Arnault, gia đình Bettencourt, gia đình Hermès và gia đình Wertheimer (chủ sở hữu Chanel). Để gia nhập câu lạc bộ 56 tỷ phú giàu nhất – nhóm 0,000001% – giờ đây cần 22 tỷ euro. Ở mức đó, dẫu không thể lấp đầy một sân bóng đá, thì cũng phải cần tới một nhà hàng ba sao Michelin mới đủ chỗ cho họ.
Tất nhiên, số lượng này có thể biến động rất lớn, tùy thuộc vào thị trường chứng khoán. Ví dụ, nếu bong bóng trí tuệ nhân tạo vỡ, mọi thứ có thể sẽ ảm đạm trong một năm. Tuy nhiên, xu hướng dài hạn từ năm 1995 đến năm 2025 vẫn rất rõ ràng: Sự giàu có đang vô cùng tập trung vào tay một số ít người.
TRUNG LƯU GIẢM DẦN
Đằng sau sự gia tăng đột biến của những khối tài sản khổng lồ này là sự giảm dần của tầng lớp trung lưu: Những người nằm trên 50% nghèo nhất nhưng dưới 10% giàu nhất. Thu nhập của 40% này chỉ tăng 1% mỗi năm kể từ năm 1980. Đồng thời, phần lớn nhờ vào sự trỗi dậy của Trung Quốc, một nửa dân số nghèo nhất đã thu hẹp được khoảng cách, tăng trưởng gần 2% mỗi năm, trong khi những người giàu nhất được hưởng mức tăng từ 2% đến 3% tùy theo nhóm. Chính tầng lớp trung lưu, và thậm chí là trung lưu thượng lưu, đã trải qua mức tăng trưởng thu nhập chậm nhất trong 40 năm qua.
Trong một bước chuyển dịch kinh tế lịch sử, tiền lương đã trì trệ, trong khi của cải tạo ra lợi nhuận ngày càng lớn. "Thực tế nổi bật nhất kể từ năm 1980 là tỷ trọng vốn trong thu nhập toàn cầu ngày càng tăng và tỷ trọng lao động giảm", Chancel, một trong những đồng giám đốc của WIL, giải thích. Năm 1980, 39% thu nhập toàn cầu đến từ vốn, so với 47% hiện nay. Đối với lao động, tỷ trọng này đã giảm từ 61% xuống còn 53%. Nói một cách đơn giản, khi của cải tạo ra lợi nhuận ngày càng lớn, tiền lương lại không theo kịp.
Về mặt chính trị, xu hướng này đang bùng nổ. Sự xói mòn của tầng lớp trung lưu và những khó khăn ngày càng tăng để kiếm sống đã làm gia tăng bất mãn xã hội, mà trên đó các phong trào dân túy đã phát triển mạnh mẽ ở châu Âu và Hoa Kỳ.
BẤT BÌNH ĐẲNG NAM NỮ VẪN QUÁ LỚN
Bất bình đẳng thể hiện rõ ở mọi tầng lớp xã hội, bắt đầu từ sự chênh lệch rõ rệt giữa nam và nữ. "Phụ nữ vẫn tiếp tục làm việc nhiều hơn và kiếm được ít hơn nam giới", báo cáo của WIL kết luận. Nếu tính cả việc nhà, phụ nữ làm việc 53 giờ mỗi tuần, so với 43 giờ của nam giới. Khi tính tất cả các công việc, bao gồm cả giờ làm việc không lương ở nhà, các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng phụ nữ kiếm được tiền lương theo giờ thấp hơn nam giới ba lần trên toàn thế giới. Ngay cả khi loại trừ việc nhà để chỉ tập trung vào công việc được trả lương, phụ nữ chỉ kiếm được 61% tiền lương so với nam giới.
Cũng có sự chênh lệch lớn giữa các khu vực trên thế giới. Trong khi Bắc Mỹ, Châu Âu và Mỹ Latinh đang có những tiến bộ rõ rệt, thì tình trạng trì trệ lại diễn ra hoàn toàn ở những nơi khác. Khoảng cách này đặc biệt rõ rệt ở Trung Đông, Bắc Phi và Nam Á, nơi phụ nữ chiếm từ 16% đến 20% tổng thu nhập dân số, một mức không đổi kể từ những năm 1990.
"Hậu quả kinh tế là rất sâu rộng", báo cáo lưu ý. "Mức lương thấp hơn tích lũy theo thời gian, dẫn đến việc tiết kiệm ít hơn, lương hưu yếu hơn và tích lũy tài sản ít hơn (...) làm gia tăng bất bình đẳng giữa các thế hệ. Do đó, khoảng cách lương theo giới không chỉ là vấn đề công bằng trong tiền lương. Nó phản ánh cách xã hội coi trọng các loại hình công việc khác nhau và cách phân bổ quyền lực trên thị trường lao động."
SIÊU TỶ PHÚ GẮN VỚI SIÊU Ô NHIỄM
Xu hướng này hiện đã được ghi nhận rõ ràng: Càng giàu, bạn càng tiêu thụ nhiều và càng gây ô nhiễm nhiều hơn. Ví dụ, ở Mỹ, 10% người giàu nhất tạo ra 24% lượng khí thải nhà kính. Họ thải ra lượng khí thải gấp 40 lần so với 10% người giàu nhất ở Nigeria.
Bên cạnh phép tính lượng khí thải carbon theo mức tiêu thụ này, báo cáo còn bổ sung thêm một thước đo khác: lượng khí thải carbon của vốn. Ý tưởng là nếu một người sở hữu một nửa công ty, thì một nửa lượng khí thải nhà kính của công ty đó sẽ do họ gây ra. Trên cơ sở này, chủ sở hữu của một nhà máy xi măng hoặc một hãng hàng không, ngay cả khi họ sống tiết kiệm, vẫn phải chịu trách nhiệm về ô nhiễm đáng kể. Tương tự, một cá nhân sở hữu danh mục cổ phiếu phải chịu trách nhiệm về lượng khí thải của các công ty mà họ sở hữu.
Phương pháp tính toán này thay đổi mọi thứ. Lượng khí thải carbon đột nhiên tăng gấp ba đến năm lần, tùy thuộc vào quốc gia. Ví dụ, ở Mỹ, 10% người giàu nhất chịu trách nhiệm cho gần ba phần tư lượng khí thải (so với 24% nếu chỉ tính đến mức tiêu thụ).
Cách tính toán lượng khí thải carbon này làm nổi bật sự giả tạo của nhiều khu vực giàu có. "Ngay cả khi nhiều quốc gia cam kết giảm thiểu carbon trong nước, dòng vốn vẫn tiếp tục đổ vào khai thác nhiên liệu hóa thạch ở nước ngoài", báo cáo nhận định. Những khối tài sản khổng lồ đổ vào ô nhiễm, làm giàu nhanh chóng, nhưng giới siêu giàu lại gánh chịu ít hậu quả hơn, bởi vì những quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu cũng chính là những quốc gia nghèo nhất.
GIẢI QUYẾT BẤT BÌNH ĐẲNG VÀ Ô NHIỄM
Đối với Piketty của WIL, việc giải quyết những thách thức to lớn hiện nay, bắt đầu từ quá trình chuyển đổi khí hậu, đồng nghĩa với việc giải quyết bất bình đẳng: "Chúng ta hành động như thể các vấn đề xã hội và khí hậu ở cấp độ toàn cầu có thể tách biệt. Chúng ta cần kết nối những cấp độ tư duy khác nhau này nếu muốn tìm ra giải pháp."
Ông nhìn nhận giai đoạn hiện tại tương đương với những năm sau Thế chiến II. Không phải vì châu Âu cần được tái thiết, mà vì quy mô của các thách thức về khí hậu, phát triển, di cư và các vấn đề khác hiện nay, cũng như quy mô nợ công, đều tương tự nhau.
Việc tài trợ cho một quá trình chuyển đổi khí hậu phức tạp là cần thiết, ngay cả khi hầu hết các quốc gia giàu có đang chứng kiến dân số già hóa, nợ công chồng chất và mức sống giảm dần. "Ở các nước giàu, không thể yêu cầu 50% dân số nghèo nhất giảm mức sống hoặc lượng khí thải carbon, hoặc hy sinh để tài trợ cho các trường học ở các nước đang phát triển, chừng nào những người ở tầng lớp thượng lưu không đóng góp đáng kể", Piketty nói. Tóm lại, ông lập luận rằng cần phải đánh thuế cao hơn nhiều đối với người giàu nhất, đặc biệt là thông qua thuế tài sản.
Báo cáo dành nhiều thời gian thảo luận về loại thuế gây tranh cãi do Gabriel Zucman, đồng giám đốc khoa học tại phòng thí nghiệm WIL, đề xuất. Đề xuất của Zucman là đánh thuế 2% hàng năm đối với tài sản của những người giàu có, không có ngoại lệ.
Biện pháp này, áp dụng cho tài sản trên 100 triệu USD (85,8 triệu euro), sẽ tạo ra khoảng 500 tỷ USD doanh thu thuế mỗi năm trên toàn cầu, chủ yếu ở châu Á và Bắc Mỹ. Châu Âu, với số lượng triệu phú ít hơn, sẽ mang về khoảng 73 tỷ euro.
Phi thực tế ư? Để hiểu rõ hơn, Piketty trích dẫn những tiền lệ lịch sử. Tại Pháp, một loại thuế đoàn kết quốc gia đặc biệt, được áp dụng vào năm 1945, đã đánh thuế những người giàu nhất ở mức 20% - mặc dù chỉ trong một năm. Cùng thời gian đó, ở Đức, thuế tài sản lên tới 50%, và ở Nhật Bản là 90%. "Những quốc gia này đã xoay sở để xóa bỏ hoàn toàn nợ công chỉ trong vòng vài năm và thu hồi biên lợi nhuận ngân sách để đầu tư vào tăng trưởng sau chiến tranh", Piketty lập luận.
Tuy nhiên, ông đã bỏ qua đợt lạm phát tăng mạnh, vốn góp phần lớn vào việc giảm nợ và xóa sổ các khoản tài sản nhỏ. Việc tái thiết các thành phố và khu vực bị tàn phá bởi chiến tranh cũng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Nhưng những nỗ lực này, được thực hiện cách đây 80 năm, đã thuyết phục Piketty rằng những chính sách như vậy vẫn khả thi cho đến ngày nay. "Chúng ta phải từ bỏ việc quen với tình trạng bất bình đẳng cực độ", ông kết luận.
