Những năm gần đây, Việt Nam chứng kiến hàng loạt vụ án kinh tế quy mô lớn, liên quan đến các tập đoàn tư nhân tên tuổi. Đáng chú ý, các bị cáo lần lượt chủ động nộp tiền khắc phục hậu quả trong quá trình điều tra và xét xử, nhằm giảm nhẹ hình phạt và cứu vãn phần nào uy tín.
Ngày hôm nay 25/6, Cục Thi hành án dân sự cho biết, bị cáo Trương Mỹ Lan đã chi trả hơn 7.000 tỷ đồng cho gần 36.000 trái chủ và người liên quan đến việc mua trái phiếu của Vạn Thịnh Phát. Đây là đợt thanh toán đầu tiên theo bản án phúc thẩm giai đoạn 2 trong vụ án Trương Mỹ Lan và các đồng phạm.
Tuy nhiên, con số này vẫn còn rất nhỏ so với nghĩa vụ bồi thường hơn 677.000 tỷ đồng mà bà phải hoàn trả cho SCB và 30.000 tỷ đồng cho những người đã đầu tư vào trái phiếu do Vạn Thịnh Phát phát hành hoặc chuyển nhượng.
Trong giai đoạn xét xử trước đó, bị cáo Lan đã chủ động đưa ra phương án “khắc phục” 3 tỷ USD, trong đó 1 tỷ USD để trả cho trái chủ, 2 tỷ USD dùng tái cơ cấu ngân hàng SCB.
Không chỉ giới tư nhân, lãnh đạo chính quyền địa phương cũng không thoát khỏi vòng xoáy khắc phục hậu quả trong những vụ án nghiêm trọng. Vụ án tại Tập đoàn Phúc Sơn liên quan đến nhiều cựu quan chức cao cấp tại Vĩnh Phúc và Hà Nội đã thu hút sự chú ý bởi cách thức khắc phục toàn phần.
Tại phiên xét xử chiều 24/6, bị cáo Hậu cam kết trước tòa sẽ khắc phục toàn bộ hậu quả với số tiền lên tới hơn 1.100 tỷ đồng trong vòng 4–5 ngày nếu được phép bán ra chỉ 196 lô đất trong tổng số 880 lô đã bị phong tỏa. Không chỉ ông Hậu, hàng loạt bị cáo khác trong vụ án cũng đã tự nguyện nộp lại tiền mặt, vàng, USD với tổng giá trị hơn 220 tỷ đồng.
Đáng chú ý, cựu Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Phúc, bà Hoàng Thị Thúy Lan đã nộp lại gần 48 tỷ đồng (gồm toàn bộ 25 tỷ và 1 triệu USD được cho là tiền hối lộ). Cựu Chủ tịch tỉnh Lê Duy Thành cũng khắc phục toàn bộ số tiền bị cáo buộc nhận hối lộ là 20 tỷ đồng và 1,3 triệu USD.
Không nằm ngoài khuôn mẫu đó, ông Trịnh Văn Quyết, cựu Chủ tịch FLC cũng từng bước “chuộc lỗi” bằng tài chính. Ông bị cáo buộc thao túng thị trường chứng khoán và lừa đảo chiếm đoạt hơn 3.621 tỷ đồng qua việc thao túng cổ phiếu ROS.
Tính đến tháng 6/2025, gia đình ông đã nộp hơn 2.500 tỷ đồng cho Cục Thi hành án dân sự Hà Nội. Trong đó, có 1.100 tỷ đồng được nộp trước đó, và 1.400 tỷ do vợ ông đóng góp ngay trước phiên phúc thẩm. Điều đáng chú ý là phần tiền nộp vượt mức yêu cầu từ bản án sơ thẩm, phần dư có thể được chuyển đổi thành tiền nộp phạt nếu tòa chấp thuận việc chuyển án tù sang hình phạt tài chính.
Trong khi đó, vụ án Tân Hoàng Minh cũng là những gói trái phiếu “ma” được phát hành dưới chỉ đạo của ông Đỗ Anh Dũng, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc tập đoàn, cùng con trai. Với tổng giá trị hơn 10.000 tỷ đồng, 9 gói trái phiếu này được hợp thức hoá bằng các hợp đồng giả tạo, khiến hơn 6.600 nhà đầu tư sập bẫy, mất hơn 8.640 tỷ đồng.
Tại phiên tòa năm 2024, ông Dũng thừa nhận đã “đi quá giới hạn vì tham vọng dùng nợ để cứu doanh nghiệp”. Tuy nhiên, điểm gây chú ý là ông đã chủ động nộp lại hơn 8.600 tỷ đồng cho cơ quan điều tra, , được xem là hành động thể hiện sự hối cải, là cơ sở để Hội đồng xét xử xem xét giảm nhẹ hình phạt theo quy định pháp luật.
Một trong những vụ án để lại nhiều hậu quả về đạo đức xã hội nhất là Việt Á, công ty từng chiếm sóng truyền thông với sản phẩm kit test COVID-19. Từ năm 2021, Việt Á bị cáo buộc thông đồng với quan chức nâng giá kit, gây thiệt hại hơn 1.200 tỷ đồng, trong đó 431 tỷ là từ ngân sách nhà nước.
Mặc dù số tiền bị cáo buộc không lớn bằng các vụ trái phiếu, nhưng Việt Á lại gây chấn động ở tầng lớp tham gia: Cựu Bộ trưởng Y tế Nguyễn Thanh Long đã nộp lại 2,25 triệu USD, cựu Bí thư Hải Dương, ông Phạm Xuân Thăng nộp 4,05 tỷ đồng và cựu Giám đốc CDC Hải Dương, ông Phạm Duy Tuyến nộp 12,3 tỷ đồng. Tổng cộng, các bị cáo trong vụ Việt Á đã nộp hơn 77 tỷ đồng và 2,65 triệu USD để khắc phục hậu quả.
Điểm chung đáng lưu ý trong các vụ án trên là việc nộp tiền/tài sản khắc phục hậu quả diễn ra từ rất sớm, thậm chí trước cả thời điểm xét xử sơ thẩm. Theo Bộ luật Hình sự Việt Nam, hành vi tự nguyện khắc phục hậu quả là tình tiết giảm nhẹ quan trọng trong các tội danh liên quan đến tham nhũng, lừa đảo tài chính, vi phạm thị trường chứng khoán.
Tóm lại, nộp tiền khắc phục hậu quả là một phần của tiến trình pháp lý – nhân đạo trong xét xử tội phạm kinh tế tại Việt Nam. Nhưng đây không phải là “tấm vé miễn tội”, mà chỉ là một trong nhiều yếu tố được cân nhắc trong tổng thể hình phạt.
