Các thị trường và doanh nghiệp trên toàn cầu đã phần nào thở phào nhẹ nhõm khi Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố thỏa thuận đang được xúc tiến với Iran nhằm chấm dứt xung đột và mở lại tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, các diễn biến tại Trung Đông dường như đã làm lu mờ một thông báo quan trọng mới được công bố bởi Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) về hiện tượng El Niño, vốn có nguy cơ tạo ra những thách thức còn dai dẳng và nghiêm trọng hơn nhiều đối với kinh tế toàn cầu.
Theo NOAA, hiện tượng El Niño - mô hình khí hậu tự nhiên thường gắn liền với nhiệt độ ấm hơn bình thường - đã chính thức hình thành trên Thái Bình Dương. Dù chu kỳ mới chỉ bắt đầu, El Niño lần này được đánh giá là rất mạnh và những tác động lan tỏa về thời tiết có thể nhanh chóng ảnh hưởng tiêu cực tới nhiều khu vực trên thế giới.
Mức độ mạnh yếu của El Niño thường được xác định dựa trên mức độ nhiệt độ nước biển tại Thái Bình Dương tăng cao hơn trung bình. Thông báo của NOAA cho thấy có 63% khả năng nhiệt độ bề mặt biển tại Thái Bình Dương vượt ngưỡng 2 độ C so với mức trung bình. Đây là ngưỡng được xem là dấu hiệu của một đợt El Niño rất mạnh. Trước đó, Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cũng đưa ra nhận định tương tự.
Trong quá khứ, các đợt El Niño từng gây áp lực lớn lên chuỗi cung ứng toàn cầu, làm gia tăng chi phí và khuếch đại rủi ro đối với các ngành nhạy cảm với thời tiết như nông nghiệp cũng như toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm.
Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Science năm 2023 đã phân tích tác động kinh tế của hai đợt El Niño đặc biệt mạnh xảy ra vào năm 1982 và năm 1997 - hai trong số ba đợt El Niño mạnh nhất từng được ghi nhận. Kết quả cho thấy những biến động thời tiết do hai sự kiện này gây ra đã khiến thu nhập toàn cầu thiệt hại lần lượt 4.100 tỷ USD và 5.700 tỷ USD. Phần lớn thiệt hại đến từ các hiện tượng thời tiết cực đoan như mất mùa do nắng nóng kéo dài hoặc lũ lụt.
Các dự báo cụ thể về chi phí kinh tế của đợt El Niño năm nay có thể phải vài tháng nữa mới xuất hiện. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo về một năm đầy khó khăn bởi nhiều mô hình khí hậu dự báo El Niño 2026 có cường độ tương đương như 1982 và 1997.
Ông Robert Muggah, nhà khoa học chính trị từng tư vấn cho nhiều chính phủ về các vấn đề an ninh, viết trên blog của Diễn đàn Kinh tế Thế giới đầu tháng này rằng: “Đôi khi người ta xem El Niño như một câu chuyện về thời tiết và cách nhìn đó có thể dẫn tới sự chủ quan”.
Như một phân tích của tổ chức xếp hạng tín nhiệm Fitch công bố hôm 16/6, tác động nghiêm trọng nhất sẽ rơi vào các quốc gia nghèo. Những nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp có nguy cơ đối mặt với chi phí gia tăng và thiệt hại lớn hơn do các yếu tố môi trường. Tuy nhiên, lạm phát sẽ là vấn đề mang tính toàn cầu, ngay cả những quốc gia giàu có cũng sẽ phải gánh chịu tác động từ giá thực phẩm tăng cao.
Các chuyên gia của Fitch nhận định: “Tình trạng thiếu hụt kéo dài có thể làm gia tăng rủi ro đối với giá các mặt hàng nông sản được giao dịch trên toàn cầu do ảnh hưởng của El Niño, từ đó tác động tới triển vọng lạm phát ngay cả ở những quốc gia có xếp hạng tín nhiệm cao”.
Trích dẫn một dự báo khác được Ủy ban châu Âu công bố, nhiều loại cây lương thực thiết yếu như lúa mì, ngô và gạo, được trồng phổ biến tại các quốc gia dễ tổn thương, nhiều khả năng sẽ tăng giá trong suốt chu kỳ El Niño.
Hậu quả của một đợt El Niño mạnh còn có thể chồng chất với những tác động kéo dài từ cuộc chiến tại Iran, vốn đã khiến giá nhiều đầu vào nông nghiệp quan trọng như phân bón tăng lên trên phạm vi toàn cầu. Ngay cả những mặt hàng vẫn có thể sản xuất được cũng sẽ gặp khó khăn bởi những hạn chế trong thương mại quốc tế.
Ngoài chi phí nhiên liệu tăng cao do chiến tranh, El Niño từ lâu đã được biết đến là nguyên nhân làm gián đoạn vận tải biển khi khiến mực nước tại các tuyến đường thủy quan trọng sụt giảm. Năm 2023, một đợt El Niño mạnh đã gây ra hạn hán kéo dài tại Trung Mỹ, kéo mực nước ở kênh đào Panama xuống mức thấp kỷ lục. Sự kiện này buộc cơ quan quản lý phải cắt giảm số chuyến tàu được phép đi qua mỗi ngày từ 36 xuống chỉ còn 24 chuyến.
Trong một báo cáo cập nhật gần đây, Cơ quan Quản lý Kênh đào Panama cho biết họ đã bắt đầu chuẩn bị cho những điều chỉnh trong hoạt động từ năm 2027, thời điểm tác động của El Niño lên mực nước được dự báo đạt đỉnh.
