Tối 14/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố chấm dứt 106 ngày chiến tranh với Iran. “Các tàu thuyền trên thế giới, hãy khởi động động cơ!”, ông viết trên mạng xã hội. “Hãy để dầu mỏ được vận chuyển!”
Mặc dù thỏa thuận dự kiến vào thứ Sáu chỉ là một thỏa thuận tạm thời, giá dầu đã bắt đầu giảm ngay lập tức. Hiện tại, giá dầu thấp hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ những ngày đầu của cuộc xung đột, với giá dầu Brent giảm xuống dưới 80 USD một thùng tại London vào thứ Ba.
Nhưng sau cuộc khủng hoảng năng lượng lớn nhất trong lịch sử, không có con đường nhanh chóng nào để trở lại bình thường, theo nhận định của các giám đốc điều hành, nhà giao dịch và nhà phân tích trong ngành dầu khí. Họ cho rằng sẽ mất nhiều tháng để khôi phục lại dòng chảy dầu khí và cân bằng lại thị trường đang bất ổn - với điều kiện thỏa thuận ngừng bắn được duy trì.
“Chúng tôi cho rằng sẽ cần gần một năm, thậm chí lâu hơn, để có thể tìm lại được trạng thái cân bằng”, Wael Sawan, giám đốc điều hành của tập đoàn dầu khí Shell của Anh, dự đoán tại một hội nghị ở London tuần trước. “Mức độ căng thẳng sẽ tiếp tục tồn tại trong hệ thống trong một thời gian khá dài.”
NHỮNG GÌ SẼ XẢY RA TIẾP THEO?
Trong những tuần gần đây, một số lượng nhỏ nhưng ngày càng tăng các tàu thuyền đã bắt đầu vượt qua eo biển Hormuz, tuyến đường xuất khẩu dầu khí quan trọng của Trung Đông vốn bị cô lập do giao tranh.
Nhưng những chuyến vận chuyển "bí mật" này, chủ yếu chở dầu thô cho các công ty dầu khí quốc gia của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Kuwait và Iraq, chỉ chiếm một phần nhỏ trong lưu lượng vận chuyển thông thường và đã đột ngột dừng lại sau khi một máy bay trực thăng Apache của Mỹ bị bắn rơi tuần trước.
Các nhà phân tích cho rằng bước đầu tiên để ngành năng lượng phục hồi không phải là việc các tàu rời đi, mà là việc các tàu chở dầu sẵn sàng vào Vịnh để bắt đầu hút bớt lượng dầu tồn đọng trong các bể chứa của khu vực. Sản lượng dầu không thể khởi động lại cho đến khi có đủ không gian dự trữ để dầu thô có thể lưu thông suôn sẻ.
Các bể chứa xuất khẩu cần được giải phóng trước, điều đó có nghĩa là tốc độ các tàu chở dầu rỗng vào Vịnh có thể còn quan trọng hơn tốc độ các tàu chở dầu đầy hàng rời đi,” Martijn Rats, chiến lược gia về hàng hóa tại Morgan Stanley, cho biết.
Và trước khi tàu thuyền có thể bắt đầu tiến vào Vịnh, các luồng chính xuyên qua eo biển phải được dọn sạch thủy lôi và tàu thuyền cần được chuyển hướng từ những nơi khác trên thế giới.
“Vấn đề lớn nhất là đội tàu chở dầu đang bị xáo trộn,” Amin Nasser, giám đốc điều hành của Saudi Aramco, công ty dầu mỏ lớn nhất thế giới về sản lượng, cho biết tháng trước. “Chúng đang ở những vị trí không phù hợp, cần phải được sắp xếp lại. Cần phải đưa chúng trở lại và điều đó mất rất nhiều thời gian.”
Nasser khẳng định rằng Aramco - công ty vẫn tiếp tục bơm một lượng lớn dầu bằng cách sử dụng đường ống xuất khẩu đến cảng Yanbu trên Biển Đỏ - có thể khôi phục sản lượng đầy đủ trong vòng ba tuần, nhưng các công ty dầu khí khác đang ở vị thế yếu hơn.
Theo Rystad, một công ty tư vấn năng lượng, khoảng 10.000 trong số 36.000 giếng dầu đang hoạt động trước khi xung đột xảy ra hiện đang ngừng hoạt động.
Một số mỏ dầu có thể được đưa trở lại hoạt động nhanh chóng, nhưng các mỏ dầu cũ hơn và những mỏ đã ngừng hoạt động trong thời gian dài nhất thì về mặt kỹ thuật phức tạp hơn. Một số sẽ bị giảm áp suất, trong khi những mỏ khác sẽ bị ăn mòn hoặc hư hỏng cơ khí.
Hai trong số các công ty dịch vụ dầu khí lớn nhất thế giới, Halliburton và SLB, đều cảnh báo vào tháng 4 rằng việc khởi động lại sẽ không đồng đều.
“Càng đóng cửa lâu thì việc khôi phục hoạt động càng phức tạp”, Halliburton cho biết. Trong khi đó, các nhà thầu đã phải tạm ngừng hoạt động trong nhiều tháng sẽ cần phải đưa nhân viên và thiết bị trở lại khu vực.
Morgan Stanley dự đoán chỉ có 50% sản lượng dầu khí của vùng Vịnh sẽ phục hồi vào tháng 9 và 80% vào tháng 12.
Cần tiến hành sửa chữa các cơ sở hạ tầng bị tấn công bởi máy bay không người lái hoặc tên lửa của Iran. Mặc dù phần lớn khu phức hợp khí hóa lỏng Ras Laffan của Qatar có thể hoạt động trở lại khá nhanh chóng, nhưng việc sửa chữa các bộ phận bị hư hại có thể mất từ ba đến năm năm, trong khi UAE cho biết sẽ phải đến năm sau mới có thể sửa chữa hoàn toàn nhà máy xử lý khí đốt lớn nhất nước này.
HÀNG TRIỆU THÙNG DẦU THẤT THOÁT
Sawan cho rằng thế giới đã "vay mượn từ tương lai" để bù đắp cho lượng dầu mỏ bị mất ở Trung Đông.
Sau hơn ba tháng rưỡi chiến tranh, lượng dầu thiếu hụt ngày càng tăng do không thể bơm ra thị trường vì không có cách nào xuất khẩu. "Hiện tại chúng ta đang thiếu hụt 1,2 tỷ thùng dầu thô", ông Sawan cho biết.
Nhiều nhà phân tích tin rằng con số đó có khả năng tăng lên 2 tỷ thùng vào cuối năm nay, ngay cả khi eo biển được mở cửa trở lại và duy trì trạng thái mở, vì sẽ cần thời gian để đưa các mỏ dầu hoạt động trở lại, định tuyến lại tàu thuyền và khởi động lại các nhà máy lọc dầu.
Để bù đắp cho sự thiếu hụt, thế giới đã phản ứng theo hai cách chính: ở châu Á, giá dầu cao đã khiến các nhà máy lọc dầu phải giảm mạnh hoạt động. Trung Quốc chuyển từ nhập khẩu dầu sang sử dụng nguồn dự trữ đã tích lũy được trong vài năm qua. Tại Mỹ và châu Âu, việc giải phóng một lượng lớn dự trữ chiến lược đã giúp giảm bớt phần nào thiệt hại.
Bất chấp sự sụt giảm lớn nhất về sản lượng dầu khí từ trước đến nay, thế giới đã chứng tỏ khả năng phục hồi mạnh mẽ: giá cao nhất của dầu Brent kỳ hạn là 118 USD một thùng, thấp hơn nhiều so với mức 147 USD một thùng được ghi nhận vào tháng 7 năm 2008, tương đương với 227 USD hiện nay.
Nhưng hệ thống vẫn đang chịu áp lực và dễ bị tổn thương. Trữ lượng dầu chiến lược của Mỹ, vốn đã cạn kiệt trước khi xung đột nổ ra, đang ở mức thấp nhất trong 43 năm. HSBC tin rằng thị trường chứng khoán toàn cầu sẽ tiếp tục giảm "trong nhiều tháng" trong khi ngành công nghiệp dầu mỏ Trung Đông đang dần khởi động lại.
Bất kỳ cuộc khủng hoảng nào khác, chẳng hạn như sự bất ổn địa chính trị tiếp diễn hoặc đơn giản là sự cố bất ngờ tại một nhà máy lọc dầu lớn, đều có khả năng gây ra tác động lớn hơn bình thường. "Cầu Chúa đừng để xảy ra bất kỳ sự gián đoạn nào khác", ông Sawan nói.
Jorge León, người đứng đầu bộ phận phân tích địa chính trị tại công ty tư vấn Rystad, cho biết: “Chúng ta không quay trở lại thị trường dầu mỏ trước khủng hoảng, mà thay vào đó, chúng ta đang bước vào một thị trường bất ổn và khó lường hơn.”
VÙNG HỖN LOẠN
“Các tàu thuyền đang bắt đầu di chuyển, nhiều tàu chở đầy dầu, ra khỏi eo biển Hormuz. Chúng đang đi dọc theo “xa lộ” phía Nam, hoàn toàn an toàn, bảo mật và nguyên sơ. Còn có những tuyến đường đi khác nữa!!!” Ông Trump viết trên mạng xã hội hôm thứ Hai.
Trên thực tế, tàu thuyền vẫn chưa bắt đầu di chuyển với số lượng đáng kể.
Hôm thứ Ba, người đứng đầu Mitsui OSK Lines, nhà khai thác tàu chở dầu lớn nhất thế giới, cho biết các công ty vận tải biển cần nhiều hơn một thỏa thuận khung. Ông Jotaro Tamura nói: “Thỏa thuận đó phải mang tính vật chất và được cụ thể hóa vào tình hình thực tế ở eo biển Hormuz, để các hãng vận tải biển cảm thấy thoải mái khi đi qua” .
Những người khác cũng đồng tình với nhận định của ông. “Chúng tôi sẽ chỉ hành động và đi qua eo biển Hormuz khi chúng tôi hoàn toàn chắc chắn rằng nó an toàn”, Alexander Saverys, giám đốc điều hành của CMB Tech, một trong những công ty vận tải biển niêm yết lớn nhất, nói với tờ Financial Times.
Phòng Thương mại Hàng hải Quốc tế ước tính hiện có khoảng 500 tàu thương mại đang chờ ở Vịnh. Sau khi các tuyến đường chính qua eo biển được đánh giá là an toàn khỏi thủy lôi, bước tiếp theo sẽ là mua bảo hiểm.
Điều quan trọng là các nhà bảo hiểm ở London và các công ty bảo hiểm Lloyds sẽ phản ứng như thế nào”, ông SV Anchan, giám đốc điều hành của Tập đoàn Safesea có trụ sở tại Mỹ, cho biết. Tàu Safesea Vishnu của tập đoàn này đã bị trúng đòn tấn công của Iran vào ngày 11 tháng 3.
Ông Anchan nói rằng ông sẽ không di chuyển con tàu còn lại của mình ở Vịnh cho đến khi chắc chắn rằng hòa bình sẽ được duy trì.
Giá bảo hiểm rủi ro chiến tranh vẫn chưa phản ánh đúng thỏa thuận hòa bình. Theo James Reason, một nhà môi giới, các tàu mang cờ quốc tế đang được báo giá khoảng 7,5% giá trị của chúng, tương đương với mức phí bảo hiểm hàng triệu USD mỗi tuần đối với một tàu chở dầu.Ông nói: “Mọi người vẫn khá lo lắng và không chắc liệu đây có phải là thỏa thuận thực sự hay không”. Nếu thỏa thuận được ký kết vào thứ Sáu mà không xảy ra sự cố nào, giá bảo hiểm có thể giảm mạnh, ông cho biết thêm.
Các nhà khai thác tàu đang bắt đầu định vị tàu của họ để vào cảng khi có thể.
Kristian Sørensen, giám đốc điều hành của BW LPG, nhà điều hành tàu vận chuyển khí dầu mỏ hóa lỏng lớn nhất thế giới, cho biết hồi đầu tháng này ông đã thấy nhiều tàu chở dầu lớn hơn dự kiến "nằm im ở Biển Ả Rập, chờ eo biển Hormuz mở cửa trở lại thay vì tìm kiếm hàng hóa từ Mỹ".
Thỏa thuận này cũng dự kiến sẽ mở khóa xuất khẩu dầu mỏ của Iran sang châu Á bằng cách miễn trừ trong suốt thời gian gia hạn ngừng bắn 60 ngày và dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với dầu mỏ của Iran. Theo dữ liệu từ tổ chức United Against Nuclear Iran, hơn 35 triệu thùng dầu và hóa dầu của Iran đang nằm trên các tàu ở Vịnh Ba Tư.
Hôm thứ Ba, hai tàu chở dầu của Iran đã rời Vịnh Oman và vượt qua đường ranh giới phong tỏa trên danh nghĩa của Mỹ, dấu hiệu đầu tiên cho thấy dầu của Iran bắt đầu được vận chuyển mà không gặp trở ngại từ quân đội Mỹ.
Platts, công ty chuyên đánh giá giá dầu trong khu vực, cho biết các cuộc khảo sát chi tiết của họ cho thấy các công ty sẽ chờ đợi từ 30 đến 45 ngày yên tĩnh, sự xuất hiện của một "lượng lớn" các công ty bảo hiểm và sự phục hồi ít nhất 50% lưu lượng giao thông trước chiến tranh trước khi eo biển Hormuz có thể được tuyên bố "mở cửa thương mại".
SẼ CÓ MỘT "TRẠNG THÁI BÌNH THƯỜNG MỚI"?
Ngay cả sau khi nguồn cung dầu khí được khôi phục, cuộc chiến tranh có thể đã thay đổi thế giới một cách vĩnh viễn.
“Mọi thứ sẽ giống như sau đại dịch [Covid-19]”, một giám đốc điều hành cấp cao trong ngành dầu khí cho biết. “Mọi việc sẽ trở lại bình thường, nhưng sẽ không hoàn toàn như trước đây. Bạn sẽ thấy dòng chảy thay đổi.”
Tại chính vùng Vịnh, các cuộc đàm phán về những đường ống dẫn dầu mới nhằm tránh đi qua eo biển đang được tiến hành. Về lâu dài, các hành lang thương mại mới có khả năng sẽ được hình thành.
Các quốc gia phụ thuộc vào năng lượng Trung Đông đang tìm cách đa dạng hóa nguồn cung của mình. Tuần trước, Nhật Bản đã ký một thỏa thuận cung cấp khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) mới có thời hạn 20 năm với Malaysia. Lorenzo Simonelli, giám đốc điều hành của Baker Hughes, một nhà cung cấp thiết bị nhà máy LNG, cho biết vào cuối tháng 5 rằng ông dự đoán sẽ có hàng loạt nhà máy mới được xây dựng trên toàn cầu để giảm sự phụ thuộc vào Qatar.
Ông cho biết các công ty dầu khí cũng đang tăng cường hoạt động bên ngoài vùng Vịnh, nêu tên Libya và Nigeria là hai quốc gia hưởng lợi chính.
Trong ngắn hạn, vẫn chưa rõ ai sẽ tiếp tục kiểm soát eo biển này. “Nếu Iran duy trì quyền kiểm soát, chúng ta sẽ khó có thể khôi phục lại 100% công suất hoạt động”, Matthew Wright, nhà phân tích vận tải hàng đầu tại công ty dữ liệu hàng hóa Kpler, cho biết. “Họ không có cơ sở hạ tầng như ở kênh đào Suez để vận hành hoạt động này một cách hiệu quả.”
Trong khi một số công ty và quốc gia có thể sẵn lòng trả phí cho Iran để sử dụng eo biển, nhiều công ty phương Tây sẽ lo ngại việc trả phí cho Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran, lực lượng vẫn đang chịu lệnh trừng phạt của Mỹ, theo nhận định của Helima Croft tại RBC Capital Markets. Mặc dù Mỹ đã tuyên bố sẽ không thu phí, nhưng họ khó có khả năng can thiệp quân sự để thực thi điều này, bà Croft cho biết.
Bà dẫn chứng ví dụ về Biển Đỏ, nơi mà bất chấp thỏa thuận với lực lượng Houthi về việc ngừng bắn vào tàu thuyền hơn một năm trước, số lượng tàu thuyền đi qua vẫn thấp hơn 50% so với trước năm 2023.
“Mặc dù chúng tôi dự đoán sự hưng phấn sau khi thỏa thuận được ký kết sẽ tiếp tục, nhưng chúng tôi vẫn cho rằng Biển Đỏ có thể là một bài học cảnh báo cho việc mở cửa lại eo biển Hormuz”, bà nói.
Cuối cùng, nguy cơ bất ổn tiếp diễn ở Iran có thể sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực đến khu vực trong nhiều năm tới, theo Mike Rosenberg, giáo sư tại trường kinh doanh IESE và tác giả cuốn sách Chiến lược và Địa chính trị .
“Liệu có ai tin tưởng bên nào thực sự sẽ giữ được hòa bình này không? Tôi đoán phải mất ít nhất 12 đến 18 tháng nữa người ta mới bắt đầu tin rằng cuộc sống bình thường, dù bình thường là gì đi nữa, đã trở lại,” ông nói.
