Vị doanh nhân nổi tiếng của Trung Quốc Zhong Shanshan nhanh chóng trở lại tiêu điểm sau những chỉ trích gay gắt của ông nhằm vào các nền tảng thương mại điện tử.
Trong chương trình tài chính Dialogue của Đài truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV), nhà sáng lập Nongfu Spring chia sẻ suy nghĩ của ông về tình trạng cạnh tranh giá ngày càng gay gắt tại Trung Quốc và đưa ra những chỉ trích đối với các nền tảng thương mại điện tử của nước này. Tỷ phú Zhong thẳng thắn cho biết mối lo ngại lớn nhất của Trung Quốc hiện nay là cuộc đua cắt giảm giá, chứ không còn là cạnh tranh về chất lượng cao hay khả năng bán sản phẩm với mức giá cao hơn.
Ông lập luận, đây là hình thức cạnh tranh gây tổn hại lớn nhất đến các lực lượng sản xuất xã hội. Theo ông, việc các doanh nghiệp Trung Quốc tìm cách giành thị phần bằng cách liên tục hạ giá đang cho thấy nền kinh tế thị trường còn non nớt đến mức nào.
“Trong khi giao dịch truyền thống hoạt động theo quy tắc cố định và mức phí được tiêu chuẩn hoá, thì thương mại điện tử lại điều chỉnh chi phí theo từng đơn hàng. Dù được gọi là nền tảng công nghệ, nhưng tôi cho rằng về bản chất, những nền tảng này vẫn chỉ hoạt động như là một bên trung gian”, ông Zhong nói.
Khi người dẫn chương trình chỉ ra rằng thương mại điện tử cũng giúp người nông dân tiếp cận những thị trường lớn hơn nhiều, ông Zhong nhấn mạnh rằng việc những bên trung gian thương mại điện tử hiện diện khắp nơi đã xoá sổ nhiều nhà bán lẻ tại các thành phố.
Ông cảnh báo, thương mại điện tử đang “giết chết” hoạt động tiêu dùng mang tính cảm xúc truyền thống. Theo ông, người tiêu dùng dành quá nhiều thời gian nhìn vào màn hình điện thoại, điều này hạn chế khả năng tư duy, làm suy giảm phản ứng cảm xúc và sức sáng tạo của họ. “Quyền lực của các nền tảng thương mại phải có hạn chế”, ông kết luận.
PHẢN ỨNG TRÁI CHIỀU
Những phát biểu này nhanh chóng kéo theo nhiều phản ứng trái chiều.
Nhiều người ủng hộ cho rằng ông Zhong Shanshan nói ra những lo ngại mà nhiều người trong ngành bán lẻ và người tiêu dùng cùng suy nghĩ về sự thống trị của các nền tảng thương mại điện tử, nhưng chưa ai muốn công khai lên tiếng. Theo họ, các nền tảng thương mại điện tử xây dựng hoạt động kinh doanh dựa trên mô hình loại bỏ trung gian, thay thế nhiều tầng lớp trung gian vốn đứng giữa nhà sản xuất và người tiêu dùng. Tuy nhiên, cuối cùng các nền tảng này lại trở thành những “siêu trung gian” thậm chí còn lớn hơn, gây sức ép lên cả hai phía trong khi vẫn bảo đảm cho mình một nguồn lợi nhuận ổn định.
Đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, các nền tảng thương mại điện tử có ảnh hưởng rất lớn đến giá cả và việc phân bổ lưu lượng truy cập.
Người bán hàng muốn được nhiều khách hàng nhìn thấy hơn gần như không có lựa chọn nào khác ngoài việc chi tiền để mua lưu lượng truy cập và đưa ra các chương trình giảm giá hết mức, khiến biên lợi nhuận ngày càng bị “cán mỏng”. Trong khi đó, người tiêu dùng vẫn chịu sự chi phối của các thuật toán. Tình trạng lợi dụng dữ liệu lớn để phân biệt giá giữa các khách hàng (phân biệt giá bằng thuật toán) vẫn tiếp diễn bất chấp nhiều nỗ lực của các bên. Chiêu thức của những nền tảng thương mại điện tử ngày càng tinh vi và khó nhận biết. Họ tiếp tục “khai thác” người tiêu dùng và không bỏ qua bất kỳ cơ hội nào.
Một số người dùng internet nhận xét: “Nhiều doanh nhân có tiếng nói trên thị trường hiện là những người hưởng lợi lớn nhất từ nền kinh tế nền tảng. Ít nhất, ông Zhong Shanshan là một trong số ít người sẵn sàng đứng lên và nói rằng các nền tảng thương mại điện tử đang nắm quá nhiều quyền lực trong tiêu dùng”.
Có người thậm chí còn đi xa hơn khi suy đoán rằng, với tư cách là đài truyền hình nhà nước của Trung Quốc, việc CCTV lựa chọn phát sóng những phát biểu của ông Zhong Shanshan vào thời điểm này có thể là dấu hiệu cho thấy các cấp lãnh đạo cao của Trung Quốc đang chú ý đến tầm ảnh hưởng quá lớn của các công ty thương mại điện tử.
Ngược lại, làn sóng phản đối quan điểm của ông Zhong Shanshan cũng gay gắt không kém. Trong số những người chỉ trích ông có các nhà kinh tế học và nhà bình luận tài chính như Li Daokui và Wu Xiaobo.
Ý kiến của họ nhìn chung tập trung vào một số nhóm quan điểm. Thứ nhất, họ cho rằng những chỉ trích của ông Zhong đã bỏ qua hiệu quả, mức độ cạnh tranh và sự tiện lợi mà các nền tảng thương mại điện tử mang lại. Sự phát triển của thương mại điện tử đã thu hẹp khoảng cách thông tin rất lớn giữa người tiêu dùng và nhà sản xuất, cho phép các doanh nghiệp có sân chơi cạnh tranh công bằng về chất lượng, giá cả và dịch vụ thay vì kiếm lợi nhuận từ tình trạng bất cân xứng thông tin.
Người tiêu dùng có được mức giá minh bạch hơn và sự tiện lợi khi mua sắm tại nhà. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ có thêm cơ hội được người tiêu dùng biết đến. Đây là những lợi thế mà mô hình truyền thống không thể mang lại.
Thứ hai, các nhà phê bình nói ông Zhong đã đặt nền kinh tế nền tảng đối lập với nền kinh tế ngoại tuyến và nền kinh tế thực mà không giải quyết những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự suy yếu của ngành bán lẻ hay cuộc chiến giá ngày càng gay gắt. Việc tập trung chỉ trích các nền tảng khiến ông né tránh những vấn đề cơ bản hơn của nền kinh tế Trung Quốc, bao gồm nhu cầu yếu và tình trạng dư thừa nguồn cung. Điều này đồng nghĩa với việc ông đã nhằm sai đối tượng, đồng thời làm sâu sắc thêm căng thẳng giữa các hình thức thương mại khác nhau.
Một số nhà phê bình cũng cáo buộc ông Zhong bám vào nền kinh tế truyền thống và sử dụng lập trường của một doanh nhân kiểu cũ để tấn công nền kinh tế nền tảng đang nổi lên. Theo quan điểm này, những chỉ trích của ông rốt cuộc chỉ nhằm bảo vệ hệ thống phân phối nhiều tầng truyền thống mà Nongfu Spring đã dựa vào trong nhiều thập kỷ.
CÂU HỎI LỚN HƠN ĐƯỢC ĐẶT RA
Khi thương mại điện tử mở rộng và hoạt động bán lẻ ngoại tuyến suy giảm, những lợi thế về phân phối mà Nongfu Spring xây dựng dưới trật tự thương mại cũ cũng bị bào mòn. Còn những thương hiệu mới từng gặp khó khăn trong việc tiếp cận những kênh bán lẻ ngoại tuyến truyền thống nay đã có được khả năng tiếp cận người tiêu dùng, qua đó lấy đi một phần thị phần của Nongfu Spring. Từ góc độ này, không khó hiểu khi ông Zhong Shanshan có những cảm xúc mạnh mẽ như vậy trước sự trỗi dậy của thương mại điện tử.
Trên thực tế, sau làn sóng phản ứng trên mạng và kêu gọi tẩy chay Nongfu Spring cách đây 2 năm, nhà sáng lập Zhang Shanshan đã mang trong lòng sự bất mãn đối với các nền tảng internet. Kể từ đó, ông nhiều lần lên tiếng công kích trong nhiều dịp khác nhau, từng gọi thương mại điện tử là “máy xay thịt của nền kinh tế Trung Quốc” và là “Zhou Bapi” của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, ám chỉ nhân vật khét tiếng thường được dùng để mô tả một địa chủ bóc lột.
Rõ ràng, những phát biểu của ông Zhong vừa có cả những bất mãn cá nhân và tính toán thương mại phía sau. Nhưng điều đó không có nghĩa những vấn đề ông nêu ra trong cuộc phỏng vấn với CCTV là không có cơ sở.
Trong vài năm qua, nhiều doanh nghiệp đã bị các nền tảng thương mại điện tử buộc họ phải lựa chọn theo kiểu “hoặc cái này, hoặc cái kia”; người tiêu dùng phải chịu tình trạng phân biệt giá thông qua dữ liệu lớn; trong khi những người giao hàng làm việc cho các nền tảng lại rơi vào tình trạng bị mắc kẹt trong các thuật toán và hệ thống thiếu minh bạch.
Những vấn đề do nền kinh tế nền tảng tạo ra liên tục trở thành tâm điểm của dư luận. Các nền tảng đã phá bỏ nhiều rào cản của thương mại truyền thống. Nhưng liệu quyền kiểm soát của họ đối với các kênh phân phối, lưu lượng truy cập, dữ liệu có khiến họ chuyển từ những bên hỗ trợ giao dịch thành những người thiết lập luật chơi trên thị trường?
Khi các thuật toán ngày càng ăn sâu vào đời sống tiêu dùng và một số ít tập đoàn lớn kiểm soát cả người bán lẫn người mua hàng, thì làm thế nào để ngăn chặn sự tập trung quyền lực và hình thức độc quyền?
Thay đổi công nghệ chắc chắn sẽ làm thay đổi cách phân phối lợi ích kinh tế. Vậy làm thế nào để bảo vệ lợi ích của các doanh nghiệp vừa và nhỏ và những lao động làm việc linh hoạt đang dựa vào các nền tảng để kiếm sống, cũng như lợi ích của hàng trăm triệu người tiêu dùng?
Lập trường của ông Zhong Shanshan có thể không hoàn toàn thuyết phục và những lời chỉ trích của ông có thể bị tác động bởi lợi ích riêng. Nhưng việc suy ngẫm về những câu hỏi này không có nghĩa là phủ nhận giá trị của các nền tảng thương mại điện tử, càng không có nghĩa là “quay ngược bánh xe” của quá trình thị trường hóa. Thay vào đó, điều này có nghĩa là thị trường cần duy trì sự cảnh giác cần thiết trước những ranh giới ngày càng mờ nhạt của quyền lực nền tảng và những thất bại trong cơ chế thị trường. Chỉ bằng cách đó, thị trường mới có thể vận hành hiệu quả hơn và cạnh tranh trở nên công bằng hơn.
