Chúng ta từng chứng kiến các cuộc chiến ở châu Âu và Trung Đông. Chúng ta từng đối mặt với những cú sốc giá năng lượng và chúng ta cũng từng thấy nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan tàn phá mùa màng. Nhưng điều hiếm khi xảy ra là tất cả những yếu tố này xuất hiện cùng lúc.
Đó chính là tình hình mà thị trường lương thực toàn cầu phải đối mặt trong nửa cuối năm 2026 - tình trạng thiếu phân bón, thiếu nhiên liệu và ngũ cốc do chiến tranh, cùng hiện tượng El Nino đang mạnh lên, tất cả đều ảnh hưởng tiêu cực đến một hệ thống lương thực vừa mới ổn định trở lại sau những cú sốc của năm 2022.
Bằng chứng đã xuất hiện. Chỉ số Giá Lương thực của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), theo dõi những thay đổi hàng tháng trong một rổ hàng hóa lương thực được giao dịch quốc tế, đạt trung bình 133,3 điểm trong tháng 8, mức cao nhất kể từ tháng 11/2022.
Giá lúa mì, đường và dầu thực vật trên toàn cầu đều đi lên. Những con số này vẫn thấp hơn mức đỉnh ghi nhận sau khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraine vào tháng 3/2022, do đó đây chưa phải là một cuộc khủng hoảng có quy mô tương đương. Tuy nhiên, đà tăng giá vẫn đang lan truyền trong toàn bộ hệ thống, trong khi phần lớn áp lực chi phí nền tảng vẫn chưa được phản ánh trên các kệ hàng siêu thị.
4 YẾU TỐ GÂY SỨC ÉP
Eo biển Hormuz
Eo biển Hormuz gần như đã bị đóng cửa đối với hoạt động vận chuyển hàng hải kể từ khi cuộc chiến Mỹ - Iran bắt đầu vào ngày 28/2. Khoảng 1/3 lượng phân bón được vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu thường đi qua eo biển này, trong đó có khoảng 21 triệu tấn urê xuất khẩu từ vùng Vịnh và thêm 4 triệu tấn phân lân từ Iran, Qatar và Ả Rập Xê Út.
Phản ứng của giá cả diễn ra ngay lập tức. Urê, loại phân bón nitơ được sử dụng phổ biến nhất thế giới, đã tăng hơn gấp đôi, từ khoảng 400 USD/tấn trước chiến tranh lên hơn 850 USD/tấn vào tháng 4, trước khi giảm trở lại còn khoảng 450 USD khi một phần nguồn cung từ vùng Vịnh tìm được đường ra thị trường thông qua các hành lang trên bộ.
Trong báo cáo Triển vọng Kinh tế Toàn cầu tháng 6/2026, Ngân hàng Thế giới dự báo giá phân bón nói chung sẽ tăng 38% trong cả năm 2026, một cú sốc nghiêm trọng nhưng vẫn chưa bằng đợt tăng mạnh năm 2021 - 2022, khi giá phân bón tăng hơn gấp đôi do nguồn cung từ Nga và Belarus bị gián đoạn.
Có 2 khía cạnh khiến diễn biến không trở nên nghiêm trọng hơn. Nông dân ở Bắc bán cầu đã mua phần lớn lượng phân bón cần thiết trước khi chiến tranh Iran xảy ra, trong khi giá khí đốt tự nhiên, nguyên liệu đầu vào chính của phân bón nitơ, không tăng mạnh như năm 2022.
Nhưng những lớp đệm này chỉ mang tính tạm thời. Nếu eo biển vẫn đóng cửa cho đến mùa gieo trồng tiếp theo, lượng dự trữ được tích lũy trước chiến tranh sẽ cạn kiệt.
Nguồn cung dầu diesel
Yếu tố thứ hai không chỉ cộng thêm mà còn khuếch đại yếu tố đầu tiên. Dầu diesel cung cấp năng lượng cho các máy kéo dùng để gieo trồng và thu hoạch, các máy bơm tưới nước cho cây trồng, cũng như xe tải và tàu thuyền vận chuyển cả phân bón lẫn ngũ cốc ra thị trường. Và dầu diesel hiện là thị trường nhiên liệu khan hiếm nhất thế giới.
Hai cú gián đoạn đang đồng thời đẩy giá dầu diesel tăng. Thứ nhất là việc eo biển Hormuz gần như bị đóng cửa, làm thu hẹp dòng chảy dầu thô và các sản phẩm dầu tinh chế ra khỏi vùng Vịnh. Thứ hai là chiến dịch tấn công bằng máy bay không người lái kéo dài của Ukraine nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga, khiến hoạt động chế biến dầu thô của Nga giảm xuống khoảng 60% công suất, mức thấp nhất trong hơn 2 thập kỷ, buộc Moscow phải cấm xuất khẩu dầu diesel và xăng để bảo vệ thị trường trong nước.
Thậm chí, những hàng dài xe đã xuất hiện bên ngoài các trạm xăng ở Moscow, một tình huống khá bất thường đối với một quốc gia được xem là cường quốc năng lượng.
Giá dầu diesel bình quân tại Mỹ đạt 5,60 USD/gallon trong tuần kết thúc ngày 31/8, tăng hơn 50% so với một năm trước. Tại Philippines, Việt Nam, Thái Lan và Singapore, giá dầu diesel đã tăng kể từ tháng 3. Đối với nông dân, điều này trực tiếp làm tăng chi phí thu hoạch và vận chuyển, đúng vào thời điểm hóa đơn phân bón cũng đang tăng.
Những chi phí bổ sung này chắc chắn sẽ được phản ánh vào giá thực phẩm.
El Nino
Sức ép tiếp theo liên quan đến thời tiết thay vì địa chính trị, nhưng không kém phần quan trọng. Một đợt siêu El Nino được dự báo sẽ hình thành trong nửa cuối năm 2026, nối tiếp một trong những giai đoạn nóng nhất từng được ghi nhận tại nhiều khu vực ở châu Á.
Trong lịch sử, khu vực châu Á - Thái Bình Dương phải gánh chịu tác động của El Nino nhiều hơn hầu hết các khu vực khác. Hiện tượng khí hậu này thường mang đến điều kiện khô hạn hơn cho các vùng trồng lúa và ngô phụ thuộc vào nước mưa ở Nam Á và Đông Nam Á, làm suy yếu gió mùa Ấn Độ, đồng thời từng khiến sản lượng lúa mì của Australia giảm hơn 1/3 chỉ trong một vụ.
Trong một đợt siêu El Nino tương tự trước đây vào năm 2015 - 2016, Đông Nam Á mất khoảng 15 triệu tấn sản lượng lúa, tương đương khoảng 7% tổng sản lượng.
Biển Đen
Yếu tố thứ tư tiếp tục khuếch đại 3 yếu tố đầu tiên. Nga đã nối lại hoạt động phong tỏa các cảng Biển Đen vào giữa năm 2026, trong khi cả Nga và Ukraine kể từ đó đều đẩy mạnh các cuộc tấn công nhằm vào hoạt động vận chuyển ngũ cốc của đối phương. Kết quả là giá lúa mì, một loại lương thực thiết yếu tại nhiều nơi trên thế giới, đã tăng khoảng 25% kể từ tháng 1, khi chiến tranh đồng thời bóp nghẹt nguồn cung từ 2 nước xuất khẩu lúa mì lớn nhất thế giới. Điều này không chỉ làm tăng chi phí trồng ngũ cốc ở những nơi khác, như tác động của phân bón và dầu diesel, mà còn trực tiếp cắt giảm một phần lớn nguồn cung ngũ cốc.
CHÂU Á CHỊU ẢNH HƯỞNG RA SAU?
Mỗi yếu tố nếu xảy ra riêng lẻ đều có thể kiểm soát được. Tình trạng thiếu phân bón từng xảy ra trước đây mà không dẫn đến khủng hoảng lương thực; những đợt tăng giá dầu diesel cũng từng đến rồi đi; El Nino xuất hiện vài năm một lần và thị trường đã học được cách thích ứng.
Nhưng điểm khác biệt của năm 2026 là sự hội tụ của các cú sốc, khi 4 sức ép cùng khuếch đại tác động lẫn nhau thay vì xuất hiện lần lượt.
Và các cú sốc này xuất hiện trong bối cảnh lớp đệm đã mỏng hơn so với năm 2022. Không gian tài khóa và lượng dự trữ ngũ cốc của nhiều chính phủ mới chỉ được khôi phục một phần sau cuộc khủng hoảng trước đó.
Mức độ bị ảnh hưởng không giống nhau giữa các nền kinh tế. Hệ thống giám sát an ninh lương thực của Ngân hàng Thế giới đánh giá Bhutan, Nepal và Sri Lanka là những nước dễ tổn thương nhất, do phụ thuộc nhiều vào thực phẩm và phân bón nhập khẩu, trong khi khả năng hấp thụ chi phí tăng trước khi tác động đến giá bán lẻ còn hạn chế.
Vành đai cây trồng phụ thuộc vào nước mưa rộng lớn kéo dài từ Pakistan qua Myanmar, Campuchia và Việt Nam đến Philippines và Indonesia phải đối mặt với rủi ro nông nghiệp nghiêm trọng nhất từ chính El Nino.
Ngược lại, Ấn Độ có vị thế tương đối thuận lợi. Sản lượng ngũ cốc năm 2025 đạt mức kỷ lục, triển vọng vụ lúa mì năm 2026 thuận lợi, cùng lượng dự trữ công lớn và các khoản trợ cấp đầu vào giúp nước này có nhiều dư địa hơn để hấp thụ cú sốc mà không phải chuyển phần lớn chi phí sang giá bán.
Trong khi đó, là một nền kinh tế gần như hoàn toàn phụ thuộc vào nhập khẩu thực phẩm và có rất ít nguồn dự trữ trong nước, Singapore sẽ chịu tác động nặng nề.
Rủi ro lớn nhất là tình hình sẽ còn xấu đi. Nếu tình trạng gián đoạn tại Hormuz kéo dài qua quý 3/2026, điều dường như hoàn toàn có khả năng xảy ra, cùng với việc Ukraine tiếp tục tấn công năng lực lọc dầu của Nga, các đợt cắt giảm xuất khẩu ngũ cốc từ cả hai nước và khả năng El Nino mạnh lên, tất cả sẽ tiếp tục đẩy Chỉ số Giá Lương thực FAO tăng cao hơn.
Điều rõ ràng là mức 133,3 điểm của FAO trong tháng 8 chưa phải mức trần.
Phần lớn mức tăng chi phí phân bón và dầu diesel đã được xác lập nhưng vẫn chưa được chuyển hết vào giá thực phẩm bán lẻ, do độ trễ thông thường trong hợp đồng, hàng tồn kho và chu kỳ gieo trồng. Phép thử thực sự sẽ đến vào quý 4/2026 và các mùa vụ thu hoạch, gieo trồng đầu năm 2027, khi những người nông dân đã phải trả mức giá phân bón và nhiên liệu năm 2026 sẽ thu hoạch, hoặc không thể thu hoạch, vụ mùa năm 2027.