Vào tháng 2 vừa qua, ông Dario Amodei, nhà sáng lập công ty AI Anthropic - một trong những startup đi đầu trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI), đã đưa ra khái niệm về “đồng hồ đếm ngược” cho tuổi thọ của nhiều công việc dành cho con người. Theo ông, các vị trí lập trình có thể bị AI thay thế hoàn toàn trong vòng 6 - 12 tháng tới, trong khi một nửa số việc làm văn phòng cấp thấp có thể biến mất trong vòng 1 - 5 năm.
Tại Trung Quốc, viễn cảnh “nhân viên silicon” thay thế con người thật không chỉ còn là điều trong phim khoa học viễn tưởng mà đang trở thành thực tế đáng lo ngại.
Qin, lập trình viên làm việc tự do tại tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc) với hơn 10 năm kinh nghiệm, là một trong những người đầu tiên cảm nhận rõ thay đổi này. Anh cho biết một dự án từng được báo giá 10.000 nhân dân tệ (1.500 USD) vào năm 2021 giờ chỉ còn khoảng 5.000 nhân dân tệ. Dù vậy, khách hàng vẫn liên tục gây áp lực cho lập trình viên với câu hỏi: “AI viết miễn phí được rồi, sao anh còn lấy giá cao thế?”
AI không chỉ khiến giá lao động giảm một nửa mà còn nhanh chóng làm xói mòn các công việc phát triển front-end như thiết kế website hay mini-program - những mảng mà anh Qin từng nhận được rất đắt khách.
Hiện nay, khách hàng thường dùng AI để tạo bản nháp trước, sau đó mới chuyển phần mã cho anh chỉnh sửa. Khi giá bị kéo xuống thấp, bản chất công việc của Qin cũng thay đổi, từ viết code sang sửa code. “Cảm giác như tôi đang làm việc cho AI vậy”, anh nói.
Ngay cả các lập trình viên tại những tập đoàn công nghệ lớn cũng cảm nhận rõ cảm giác bất an. Shi Wenyu, một lập trình viên cấp cao tại công ty Internet lớn ở Bắc Kinh, cho biết trong năm qua, các mô hình AI lớn đã đạt bước tiến đáng kể trong khả năng hiểu ngôn ngữ tự nhiên phục vụ phát triển phần mềm và hiện có thể hỗ trợ gần như mọi khâu trong quy trình. Hơn 30% lượng code tại công ty của anh hiện do AI tạo ra. Tuy nhiên, cấu trúc nền tảng của các ứng dụng quy mô lớn tại các tập đoàn lớn vẫn rất phức tạp và AI chưa thể hiểu toàn bộ hệ thống này. Dẫu vậy, Shi tin rằng trọng tâm công việc của lập trình viên đã thay đổi và nhiệm vụ quan trọng trong tương lai có thể là thiết kế kiến trúc code sao cho thân thiện hơn với AI.
Ở một khía cạnh nào đó, thân thiện hơn với AI cũng đồng nghĩa nhiều phần việc hơn sẽ bị AI thay thế. Shi nói đầy bất lực: “Lo lắng cũng vô ích thôi, vì xu hướng này không thể đảo ngược”. Anh ước tính khoảng 90% lập trình viên có thể bị loại bỏ trong vòng ba năm tới.
GIẢM GIỜ LÀM, GIẢM LƯƠNG
Trong báo cáo công bố đầu tháng 3 về tác động của AI lên thị trường lao động, Anthropic cho biết ngoài lĩnh vực lập trình và toán học máy tính, các ngành như kinh doanh, tài chính, hành chính văn phòng, quản lý, luật và truyền thông nghệ thuật cũng là những lĩnh vực mà AI có thể xử lý tới 80% khối lượng công việc.
Ở Trung Quốc, ảnh hưởng của AI đã lan rộng từ các vị trí kỹ thuật sang nhiều lĩnh vực khác. Nhóm nhân viên văn phòng cấp thấp, vốn chủ yếu làm việc trên máy tính, đang chứng kiến mô hình công việc và lộ trình nghề nghiệp thay đổi nhanh chóng.
Zhu, 25 tuổi, tốt nghiệp ngành ngôn ngữ và văn học Trung Quốc năm 2024, hiện làm trợ lý hành chính tại một công ty kỹ thuật ở Quảng Đông. Khoảng 50 - 60% công việc của anh hiện được hỗ trợ bởi AI, còn phần lớn những việc AI chưa làm được đều liên quan tới giao tiếp giữa con người với con người. Sau hai năm thử hầu hết các mô hình AI phổ biến trong và ngoài Trung Quốc, Zhu hiện sử dụng ba mô hình mà anh đánh giá hiệu quả nhất và có thể giải thích rất rõ sự khác biệt giữa chúng. Tuy nhiên, với mức lương chỉ khoảng 7.000 nhân dân tệ/tháng, Zhu hiểu rõ rằng không thể để AI nhận hết công lao. Anh chỉ nói với cấp trên rằng mình dùng AI để sửa lỗi chính tả và dấu câu. “Nếu AI làm quá nhiều, sếp sẽ nghĩ tôi không có nhiều việc và không xứng đáng với mức lương đó”, anh tiết lộ.
Trong khi đó, Li Li, 24 tuổi, đã bị giảm lương chỉ sau hơn một năm làm việc trong lĩnh vực vận hành truyền thông vì AI đã thay thế một phần khối lượng công việc của cô, cụ thể như viết nội dung, dựng video và tổng hợp xu hướng. Sau khi AI làm giảm khối lượng công việc, số ngày cô phải tới văn phòng giảm từ 5 xuống còn 3 ngày/tuần, còn mức lương giảm từ hơn 5.000 xuống chỉ còn hơn 3.000 nhân dân tệ. Do đó, Li buộc phải cắt giảm chi phí sinh hoạt, chuyển ra khu vực ngoại ô để thuê nhà với giá 800 nhân dân tệ/tháng.
Cảm nhận thấy bản thân có nguy cơ sớm mất việc, cô đã bắt đầu nộp hồ sơ xin việc tới các nơi khác từ tháng 3.
THỊ TRƯỜNG VIỆC LÀM ẢM ĐẠM
Đối với những người còn chưa bước chân vào thị trường lao động, thách thức còn lớn hơn. Lu, 20 tuổi, là một trong 12,7 triệu sinh viên Trung Quốc dự kiến tốt nghiệp vào mùa hè năm nay. Khi AI thay thế các vị trí đầu vào, số lượng việc làm dành cho cô cũng không còn nhiều. Bên cạnh đó, yêu cầu kỹ năng cũng ngày càng cao hơn.
Dù học ngành xã hội nhân văn, nhưng nhiều vị trí Lu ứng tuyển lại yêu cầu kỹ năng lập trình hỗ trợ AI hoặc thiết kế đồ họa. “Nếu không biết dùng AI thì thậm chí còn không được gọi phỏng vấn”, cô chia sẻ.
Nắm bắt tâm lý lo lắng của sinh viên, nhiều trung tâm đào tạo đã mở các khóa AI cấp tốc ngay trong khuôn viên trường với học phí từ 10.000 nhân dân tệ.
Lu đã nhiều lần nhìn thấy quảng cáo nhưng vẫn do dự: “Đó là số tiền quá lớn khiến tôi không dám chi. Nhưng nếu không học thì tôi sợ không tìm được việc”.
Khi tác động của AI lên thị trường lao động ngày càng rõ rệt, chính quyền Trung Quốc đã liên tục phát đi tín hiệu chính sách trong hơn một tháng qua. Báo cáo công tác chính phủ công bố đầu tháng 3 kêu gọi áp dụng các biện pháp hiệu quả hơn để thúc đẩy việc làm và khởi nghiệp phù hợp với sự phát triển của công nghệ AI.
Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 giai đoạn 2026 - 2030 tiếp tục nhấn mạnh việc tăng cường vai trò của AI trong tạo việc làm nhằm đối phó với tác động của các công nghệ mới lên thị trường lao động.
Trong một diễn đàn được tổ chức ngày 22/3, ông Han Wenxiu, Phó Giám đốc điều hành Văn phòng Ủy ban Trung ương Trung Quốc, phụ trách các vấn đề tài chính và kinh tế, cam kết chính quyền sẽ có phản ứng toàn diện nhằm thúc đẩy việc làm chất lượng cao và đầy đủ trong bối cảnh AI ảnh hưởng sâu rộng.
Đáng chú ý, trong các thông điệp từ truyền thông nhà nước Trung Quốc, AI thường được mô tả là “người tạo việc làm” hơn là “kẻ thay thế việc làm”. Các báo cáo thường dẫn số liệu từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) cho thấy tới năm 2030, quá trình chuyển đổi lao động toàn cầu sẽ tạo ra 170 triệu việc làm mới nhưng đồng thời khiến 92 triệu việc làm biến mất, tương đương mức tăng ròng 78 triệu việc làm.
Tuy nhiên, một báo cáo khác do Citrini Research công bố hồi tháng 2 lại đưa ra góc nhìn khác, đó là dù AI có thể tạo thêm việc làm mới, nhưng mỗi vị trí mới lại có nguy cơ khiến hàng chục công việc cũ trở nên lỗi thời và mức lương cũng chỉ bằng một phần nhỏ trước đây.
Ông Zhu Xufeng, chuyên gia nghiên cứu lâu năm về quản trị công nghệ và là Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Quản lý thuộc Đại học Thanh Hoa, cho biết từ góc độ cá nhân, sự thay thế bởi công nghệ rõ ràng gây ra “nỗi đau ngắn hạn”. Nhưng xét trong tiến trình lịch sử dài hạn, đây là quy luật tất yếu của sự phát triển nhân loại suốt hàng nghìn năm qua.
Ông giải thích rằng miễn công nghệ còn tiến bộ, việc làm sẽ tiếp tục bị thay thế, bởi bản chất của công nghệ là nâng cao hiệu quả và giảm nhu cầu lao động.
Trong quá trình đó, các công việc cũ bị thay thế là điều không tránh khỏi và lực lượng lao động dư thừa sẽ dịch chuyển sang các ngành nghề mới. Ông cũng cho biết Trung Quốc đang đối mặt tình trạng già hóa dân số và tỷ lệ sinh giảm mạnh, trong khi chi phí lao động tiếp tục tăng. Giữa bối cảnh đó, doanh nghiệp chuyển sang AI là lựa chọn hợp lý. “Nếu hạn chế phát triển công nghệ để giữ việc làm, năng lực cạnh tranh tổng thể của quốc gia sẽ suy yếu”, ông lưu ý.
Trong khi đó, ông Shan Wei, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Đông Á thuộc Đại học Quốc gia Singapore (NUS), cho rằng giới học thuật hiện vẫn tranh luận liệu làn sóng AI hiện nay có đi theo quỹ đạo của các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây hay sẽ thay thế hoàn toàn lao động con người và làm đảo lộn hệ thống kinh tế hiện tại.
HÀO PHÒNG THỦ
Giữa nỗi lo bị AI thay thế, ngày càng nhiều người lao động cố gắng xây dựng “hào phòng thủ” cho riêng mình.
Zhu, cử nhân ngành ngôn ngữ Trung Quốc, đã ép bản thân trở thành “dân công nghệ” trong công ty. Anh dùng AI để xử lý nội dung viết, rồi chuyển sang dùng AI viết code và gần đây nhất là triển khai OpenClaw vì sợ bị bỏ lại phía sau. Anh tin rằng cập nhật liên tục công nghệ AI là một trong số ít điều chắc chắn có thể giúp anh bám trụ được tại công ty.
“Nếu công việc của con người sau này là điều khiển AI, tôi muốn trở thành người tiên phong”, anh nhấn mạnh.
Đối với lập trình viên Shi Wenyu, “hào phòng thủ” mạnh nhất vẫn là năng lực kỹ thuật. Ngay cả khi AI thay thế phần lớn lập trình viên, anh tin các kỹ sư cấp cao thuộc top 10% vẫn sẽ có chỗ đứng. Shi cho rằng code do AI tạo ra chủ yếu dựa trên logic chung, trong khi đoạn code thực sự phù hợp với nhu cầu cụ thể lại mang “thẩm mỹ của con người” mà AI chưa thể tái tạo. “Đó là thứ chỉ lập trình viên giàu kinh nghiệm mới làm được”, anh khẳng định.
Trong lĩnh vực pháp lý, ngành cũng được xem rất dễ bị AI thay thế, luật sư Wang Jun tại Công ty Luật Guangdong Weiqiang cho biết AI hiện có thể xử lý lượng lớn công việc kiểm tra tuân thủ tài liệu và tư vấn pháp lý cơ bản. Nhưng ông nói rõ rằng công việc pháp lý không chỉ là các điều khoản luật. “AI chỉ có thể dựa trên giấy tờ, nhưng chưa thể hiểu được khía cạnh con người và đạo đức”, ông nói.
Bàn về “hào phòng thủ” của con người trong thời đại AI, ông Shan Wei cho rằng thẩm mỹ, sự đồng cảm và tính sáng tạo vẫn là những lĩnh vực AI khó chạm tới trong tương lai gần. Ông cho rằng ngay cả khi cùng điều khiển AI làm việc, kết quả tạo ra vẫn khác nhau giữa mỗi người do gu thẩm mỹ và cá tính riêng biệt.
Tương tự, dù hiện có nhiều chatbot AI đóng vai trò bạn đồng hành, AI vẫn khó cảm nhận được những cảm xúc tinh tế và chân thật nhất của con người.
Nhắc tới câu nói nổi tiếng ở Trung quốc mô tả nhiệm vụ của bác sĩ “Đôi khi chữa khỏi, thường xuyên điều trị, luôn luôn an ủi”, ông Shan cho rằng AI có thể đạt 90/100 điểm ở phần đầu, 70 điểm ở phần thứ hai nhưng có lẽ sẽ thất bại ở phần cuối cùng.
