Nhật Bản đang trải qua một cuộc khủng hoảng gạo khi giá loại lương thực thiết yếu này đã tăng gần gấp đôi trong vòng một năm qua, giữa bối cảnh lạm phát leo thang và nguồn cung khan hiếm.
Vào giai đoạn đỉnh điểm, giá gạo đã ghi nhận mức tăng kỷ lục 98,4% vào tháng 4 so với cùng kỳ năm ngoái, nối tiếp đà tăng 92,5% của tháng 3. Đồng thời, tỷ lệ lạm phát cốt lõi trong tháng 4 cũng chạm mức cao nhất trong hơn 2 năm, tăng lên 3,5%. Trong đó, giá thực phẩm tăng 7,0%, theo sau mức tăng 6,2% trong tháng 3. Diễn biến này đã gây áp lực lớn lên ngân sách chi tiêu của người dân và ảnh hưởng đến mức tín nhiệm của Thủ tướng Shigeru Ishiba cùng Đảng Dân chủ Tự do cầm quyền.
Nhiều biện pháp khẩn cấp như mở cửa kho dự trữ gạo quốc gia vẫn được xem là chưa đủ để kìm hãm đà tăng của giá. Giá gạo Koshihikari - một trong những thương hiệu phổ biến nhất - đã chạm mức 5.000 yên/5 kg (khoảng 35 USD) trong tháng 4. Một số loại gạo khác ghi nhận mức 4.200 yên (khoảng 29 USD), theo truyền thông Nhật Bản đưa tin.
Theo ông Tim Harcourt, chuyên gia kinh tế trưởng tại Viện Chính sách Công và Quản trị thuộc Đại học Công nghệ Sydney (UTS), nhiều yếu tố tiếp tục gây sức ép tăng giá gạo.
“Thứ nhất là hiện tượng tích trữ do tin đồn trên mạng về một trận siêu động đất. Thứ hai, do chiến sự Nga – Ukraine làm thiếu hụt lúa mì, buộc người dân chuyển sang dùng gạo thay thế. Thứ ba là sự phục hồi mạnh mẽ của ngành du lịch và dịch vụ ăn uống làm tăng nhu cầu tiêu thụ gạo”,ông Tim Harcourt nói.
Ngoài ra, mùa hè nắng nóng bất thường năm 2023 cũng dẫn đến vụ mùa thất bát, góp phần gây ra tình trạng thiếu hụt nguồn cung.
Đối mặt với giá cả tăng cao, nhiều nhà hàng và người tiêu dùng nước này đã bắt đầu phải chuyển từ gạo nội địa sang các loại gạo nhập khẩu có giá rẻ hơn - điều hiếm thấy tại Nhật Bản bởi nơi đây vốn ưa chuộng gạo trong nước hơn cả.
Bên cạnh đó, người tiêu dùng cũng tích cực tìm kiếm các sản phẩm thay thế gạo. Theo công ty TableMark, doanh thu mì udon đông lạnh đã tăng khoảng 10% trong tháng 4 và 5 so với cùng kỳ năm trước. Doanh số nước dùng mì udon và nguyên liệu đóng gói của hãng Kikkoman cũng tăng 10% trong ba tháng tính đến hết tháng 5.
“Bánh mì và ngũ cốc - những thực phẩm theo phong cách phương Tây - đang trở nên phổ biến hơn trong bữa sáng của các gia đình Nhật Bản”, đại diện Meiji Holdings nhận định, cho rằng sự thay đổi này đến từ việc giá gạo liên tục tăng cao.
Với việc người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu và tránh mua gạo do giá cao kỷ lục, các chuỗi nhà hàng và công ty thực phẩm cũng đang chuyển hướng sang một số thực phẩm thay thế, điển hình là mì. Công ty Antworks - đơn vị điều hành chuỗi quán ăn Densetsu no Sutadonya chuyên phục vụ cơm thịt heo - đã khẩn trương mở cửa nhà hàng mì ramen đầu tiên tại Tokyo vào tháng 5 và dự kiến khai trương thêm ba cơ sở nữa trước tháng 2/2026.
“Cơm thịt heo từng là trụ cột doanh thu của chúng tôi, nhưng giờ đây giá gạo đã cao gấp ba lần so với vài năm trước”, đại diện công ty chia sẻ. Suất cơm thịt heo kèm súp miso và trứng sống hiện có giá 890 yên, tăng so với mức 630 yên năm 2021. Nếu vượt ngưỡng 1.000 yên, khách hàng có thể sẽ quay lưng. “Chúng tôi sẽ gặp nhiều khó khăn nếu chỉ tập trung vào các món cơm”, công ty cho biết thêm.
Tập đoàn Yoshinoya Holdings - công ty mẹ của chuỗi quán cơm bò Yoshinoya nổi tiếng - cũng đang đẩy mạnh hoạt động kinh doanh mì ramen trong bối cảnh thị trường cơm thịt bò tại Nhật đã bão hòa. Phó chủ tịch điều hành Norihiro Ozawa cho biết, mì ramen giúp công ty cân bằng chi phí nguyên liệu nhờ không phụ thuộc quá nhiều vào gạo và thịt.
Theo Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản, giá gạo vẫn cao gần gấp đôi so với một năm trước do sản lượng mùa màng thấp. Mới đây nhất, theo thông báo từ chính phủ Nhật Bản vào ngày 24/6, giá gạo trung bình đã hạ còn 3.920 yên cho mỗi 5kg - lần đầu tiên xuống dưới mức 4.000 yên sau khoảng ba tháng rưỡi. Bộ trưởng Nông nghiệp Shinjiro Koizumi cho biết việc phân phối thêm từ kho dự trữ đã góp phần làm dịu giá cả và khẳng định rằng chính sách của từ chính phủ đang dần phát huy hiệu quả.
Về phía mình, Thủ tướng Nhật Bản Ishiba đã cam kết đưa giá bán lẻ gạo xuống ngưỡng 3.000 yên (khoảng 20 USD) trong thời gian tới. Tuy vậy, ông vẫn thừa nhận trước Quốc hội trong phiên chất vấn gần đây rằng: “Chúng tôi chưa hiểu rõ vì sao chưa thể hạ giá được như mong muốn".
“Gạo là thực phẩm được coi trọng bậc nhất tại Nhật. Vì thế, một cuộc khủng hoảng kinh tế xoay quanh gạo có nguy cơ bùng phát thành một cuộc khủng hoảng chính trị", ông Tim Harcourt cảnh báo.
