Đơn hàng "bẩn", Shop hàng "ma": Mặt tối của thị trường trăm người mua vạn người bán

Cuộc điều tra được tiến hành từ mùa hè năm ngoái khi một người đàn ông ở Bắc Kinh, tên Liu, nhận được một chiếc bánh sinh nhật "tệ hơn tưởng tượng" được đặt qua một nền tảng giao hàng trực tuyến. Không hài lòng với món hàng đã mua, Liu đã báo cáo người bán cho chính quyền địa phương. Qua đó, các nhà chức trách đã phát hiện ra một chuỗi cửa hàng bánh ngọt giả mạo, tự nhận có gần 400 địa điểm, hoạt động với giấy phép kinh doanh thực phẩm giả mạo đặc biệt là 400 cửa hàng này đều là "cửa hàng ma"...

Vào tháng 7/2025, Cục Quản lý Thị trường quận Hải Điền, Bắc Kinh nhận được khiếu nại về việc một chiếc bánh sinh nhật mua từ cửa hàng "Sweet Love Letter Cake" trên một nền tảng bán hàng trực tuyến có cắm hoa tươi trực tiếp lên bánh, làm dấy lên nghi ngờ về vấn đề an toàn thực phẩm.

Sau khi nhận được đơn khiếu nại, các nhân viên thực thi pháp luật đã ngay lập tức tiến hành điều tra. Khi xem xét trực tuyến, Shop này tự quảng cáo có tới 378 cửa hàng theo mô hình chuỗi trên toàn Trung Quốc, số đơn đặt hàng hàng tháng vượt quá 10.000 chiếc, những chiếc bánh được chụp ảnh đẹp mắt và giấy phép kinh doanh thực phẩm được trưng bày gọn gàng… trông giống như một cửa hàng thương hiệu hợp pháp và đáng tin cậy.

Tuy nhiên, khi các nhân viên thực thi pháp luật kiểm tra từng cửa hàng trong số hơn 20 cửa hàng ở Bắc Kinh, họ phát hiện ra rằng... không cửa hàng nào có địa điểm kinh doanh thực tế và tất cả các số giấy phép kinh doanh đều là giả mạo.

Tháng 8/2025, sau khi đánh giá sơ bộ vụ việc, Cục Quản lý Thị trường đã quyết định nâng cấp mức độ điều tra và thành lập một lực lượng đặc nhiệm gồm hơn 200 cán bộ thực thi pháp luật từ cả nước để tiến hành vòng kiểm tra thực địa đầu tiên đối với nền tảng thương mại điện tử.

Khi cuộc điều tra được đào sâu, sự thật dần dần được hé lộ.

Khi cuộc điều tra được đào sâu, nhiều chi tiết ẩn giấu dần được hé lộ: Một số nền tảng hàng đầu đang làm ngơ trước các vi phạm và dung túng cho sự lan tràn của các chứng chỉ giả.

Các nhân viên thực thi pháp luật đã theo dõi toàn bộ quy trình đặt hàng và phát hiện ra rằng mặc dù đơn hàng được đặt trên một cửa hàng trực tuyến, địa chỉ giao hàng cuối cùng lại là một địa chỉ nhà ở thông thường. Điều này đã dẫn đến việc vạch trần nền tảng chuyển đổi đơn hàng.

Lấy ví dụ một đơn đặt bánh kem cao cấp 6 inch mà khách hàng đã trả 252,3 nhân dân tệ, sau khi nền tảng thương mại điện tử nhận được đơn hàng, "cửa hàng ảo" đã đăng bán đơn hàng đó trên nền tảng chuyển giao đơn hàng. Ba cửa hàng chấp nhận đơn hàng đã đưa ra mức giá lần lượt là 100 nhân dân tệ, 90 nhân dân tệ và 80 nhân dân tệ, và người bán đưa ra mức giá thấp nhất đã thắng thầu.

Trong quy trình này, "cửa hàng ảo" kiếm được 121,9 nhân dân tệ, trong khi nền tảng thương mại điện tử tính phí dịch vụ là 50,4 nhân dân tệ. Cửa hàng bánh thực tế nhận đơn đặt hàng với giá 80 nhân dân tệ, trả phí dịch vụ chuyển phát 3,2 nhân dân tệ, và nhận được 76,8 nhân dân tệ bao gồm cả phí vận chuyển nhanh của chính mình. Phóng viên được biết, một chiếc bánh kem 6 inch sử dụng nguyên liệu chất lượng tốt có giá khoảng 60 nhân dân tệ. Đằng sau sự chênh lệch này, nền tảng thương mại điện tử và "cửa hàng ảo" thu được lợi nhuận, trong khi cửa hàng bánh thực tế chỉ kiếm được một khoản lợi nhuận ít ỏi.

Theo Tân Hoa Xã, tổng cộng, hơn 67.000 người bán hàng "ma" như vậy đã bị phát hiện, với hơn 3,6 triệu chiếc bánh đã được bán theo hình thức đó.

Cục Quản lý Thị trường Trung Quốc, đã kết luận trong cuộc điều tra tuần trước rằng bảy nền tảng giao hàng lớn, bao gồm PDD (chủ sở hữu của Temu), Alibaba, Douyin của ByteDance, Meituan và JD.com, đã không bảo vệ khách hàng một cách đầy đủ và không xác minh đúng cách giấy phép của các nhà cung cấp thực phẩm.

Theo Tân Hoa Xã , nước này đã áp đặt mức phạt kỷ lục lên tới 3,6 tỷ nhân dân tệ (528 triệu đô la Mỹ) – mức phạt lớn nhất kể từ khi sửa đổi luật an ninh lương thực của quốc gia vào năm 2015.

Cuộc điều tra kéo dài 10 tháng nhấn mạnh nỗ lực của Bắc Kinh trong việc trấn áp cạnh tranh giá cả gay gắt, vốn đã đẩy các công ty vào một vòng xoáy tự hủy hoại không bền vững, trong trường hợp này là giảm giá trên các nền tảng giao hàng với cái giá phải trả là sự an toàn thực phẩm.

Được biết đến với tên gọi "nội suy" hoặc "tân tiến hóa" ở Trung Quốc, cuộc chiến giá cả khốc liệt đã lan rộng khắp các ngành công nghiệp trong những năm gần đây, từ xe điện đến tấm pin mặt trời. Xu hướng này đã làm trầm trọng thêm vấn đề giảm phát của Trung Quốc và gây áp lực lên nền kinh tế khi giá cả giảm và tiêu dùng suy yếu.

Đáp lại, Bắc Kinh đã phát động chiến dịch chống tham nhũng vào năm ngoái, cam kết kiềm chế những hành vi không lành mạnh như vậy trên toàn nền kinh tế. Tháng trước, tờ Kinh tế Nhật báo đã đăng một bài bình luận kêu gọi chấm dứt cuộc chiến giá cả giao đồ ăn.

Các doanh nghiệp thực phẩm và đồ uống đã buộc phải hy sinh chất lượng và thu hẹp biên lợi nhuận, đẩy toàn ngành vào vòng xoáy thua lỗ chỉ để tạo ra sản lượng lớn", báo cáo viết.

Flora Chang, một nhà phân tích tại công ty dịch vụ tài chính S&P Global Ratings, nói rằng sự can thiệp chủ động của chính phủ đã có một số hiệu quả bước đầu trong việc kiềm chế cạnh tranh không lành mạnh, nhưng các nền tảng có thể tìm ra những cách thức cạnh tranh khác, bao gồm cả việc sử dụng trợ cấp dưới các hình thức khác.

“Tuy nhiên, các khoản phạt đang mở đường cho các nền tảng cạnh tranh nhiều hơn về chất lượng… Nhìn chung, điều này cho thấy giai đoạn tồi tệ nhất của cạnh tranh không lành mạnh có thể đã qua, mặc dù con đường phục hồi lợi nhuận vẫn còn xa vời”, Chang nói.

“Đây không phải là một hành vi vi phạm nhỏ, mà là một hình thức hoạt động bất hợp pháp mới - một hình thức đã được công nghiệp hóa và mở rộng quy mô,” ông Han Bing, một quan chức thuộc Cục Quản lý Thị trường Nhà nước, phát biểu trên Tân Hoa Xã.

Theo tờ China Quality Daily, trong quá trình lập bản đồ chuỗi cung ứng bất hợp pháp, các nhà chức trách đã gặp phải sự thiếu hợp tác từ các nhân viên của các nền tảng giao hàng.

Có lần, khi các nhà chức trách đang thẩm vấn một nhân viên của một trong những dịch vụ giao đồ ăn lớn nhất nước, một đồng nghiệp gần đó lặng lẽ viết dòng chữ “hãy im lặng” lên một tờ giấy in khổ A4 và đưa cho họ. Khi các quan chức nhận thấy, người đó đã vò nát tờ giấy và nuốt chửng nó trước mặt mọi người.

Trong một vụ việc khác xảy ra tại cùng một công ty không được nêu tên vào tháng 12, người đứng đầu bộ phận an ninh đã dẫn một nhóm người xông vào hiện trường điều tra, xô đẩy và hành hung các nhân viên thực thi pháp luật, theo thông tin từ phương tiện truyền thông.

Vài ngày sau, một vị giám đốc điều hành đột ngột ngã quỵ trong lúc thẩm vấn và được đưa đi bằng xe cứu thương, nhưng sau đó các bác sĩ kết luận không có vấn đề sức khỏe nghiêm trọng nào, theo các bản tin truyền thông.

Các nhà điều tra mô tả những vụ việc này là một phần của chuỗi hành vi cản trở. Ngay cả khi các công ty khác không trực tiếp đối đầu, họ vẫn trì hoãn, chống lại việc giao nộp dữ liệu hoặc cung cấp thông tin không đầy đủ cho các cơ quan chức năng.

Cơ quan quản lý thị trường đã áp dụng mức phạt nặng nhất đối với PDD trong số bảy công ty bị phạt, lên tới 1,5 tỷ nhân dân tệ (221 triệu đô la Mỹ), với lý do gã khổng lồ thương mại điện tử này liên tục từ chối cung cấp thông tin liên quan, nộp tài liệu giả mạo và đôi khi có hành vi chống đối bạo lực đối với việc thực thi pháp luật.

Trong một tuyên bố trực tuyến hồi tuần trước, PDD cho biết họ sẽ tuân thủ các hình phạt, đồng thời cam kết coi đây là bài học để cải thiện hoạt động của mình.

Alibaba, Douyin, Meituan và JD đã đưa ra những tuyên bố tương tự, nói rằng họ thành tâm chấp nhận các hình phạt và sẽ tăng cường việc tuân thủ và quản trị để loại bỏ các hành vi sai trái.