Đã có rất nhiều bài đăng trên mạng xã hội nêu bật thực trạng tiêu dùng ảm đạm tại Trung Quốc, trong đó các trung tâm thương mại thì yên ắng, cửa hàng thời trang cao cấp thường xuyên nhiều nhân viên hơn cả khách mua sắm, đa phần chỉ có những khu vực ẩm thực còn đông đúc.
Những dòng tít trên báo chí lại kể một câu chuyện khác. Dữ liệu hải quan cho thấy Trung Quốc ghi nhận thặng dư thương mại kỷ lục, chạm ngưỡng gần 1.200 tỷ USD trong năm 2025. Riêng tháng 12 năm ngoái, xuất khẩu tăng 6,6% so với cùng kỳ năm trước đó.
Hai bức tranh này hoàn toàn có thể cùng tồn tại. Chúng phản ánh một nền kinh tế đang vận hành ở hai tốc độ khác nhau. Nhưng thực tế diễn ra phức tạp hơn nhiều so với những gì các con số tiêu đề thể hiện.
HỆ GIÁ TRỊ MỚI
Theo số liệu chính thức, sản lượng công nghiệp của Trung Quốc tăng khoảng 6% trong năm 2025, trong khi tăng trưởng doanh số bán lẻ chỉ duy trì ở mức một chữ số thấp. Các vành đai nhà máy vẫn hoạt động nhộn nhịp, nhưng tâm lý thận trọng của hộ gia đình còn kéo dài sau cú suy thoái của thị trường bất động sản. Thành quả từ tăng trưởng đến nay vẫn chưa thực sự lan tỏa tới các trung tâm mua sắm.
Trong khi đó, cỗ máy xuất khẩu của Trung Quốc đã tìm được những điểm đến mới, trải khắp các thị trường mới nổi và phương Tây. Năm ngoái, xuất khẩu sang châu Phi tăng khoảng 25%. Lượng hàng xuất sang Đông Nam Á và Liên minh châu Âu cũng tăng nhanh hơn mức tăng chung của xuất khẩu.
Tại Đức, hãng xe BYD của Trung Quốc đã đăng ký hơn 23.000 xe, tăng trên 700% trong giai đoạn 2024 - 2025. Ở Singapore, BYD vượt qua Toyota để trở thành thương hiệu ô tô bán chạy nhất năm 2025, chiếm 21,2% tổng số xe đăng ký. Trên phạm vi toàn cầu, BYD đã vượt Tesla để trở thành nhà sản xuất xe điện lớn nhất thế giới.
Tại Thâm Quyến, Thượng Hải và nhiều thành phố lớn khác của Trung Quốc, xe điện đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Đường phố yên tĩnh hơn trước, không còn tiếng động cơ, chỉ thỉnh thoảng vang lên tiếng còi.
Đà bùng nổ xuất khẩu đang giúp nền kinh tế “mua thêm thời gian”, nhưng không thể thay thế cho tiêu dùng trong nước. Nếu thiếu chi tiêu của hộ gia đình, mô hình tăng trưởng này cuối cùng cũng sẽ chạm trần.
Hiện nay, Trung Quốc không chỉ xuất khẩu hàng hóa đơn giản mà còn bán ra các hệ thống hoàn chỉnh như xe điện, pin và linh kiện công nghiệp đã nằm sâu hơn trong các chuỗi cung ứng. Những sản phẩm này khó bị thay thế hơn so với các mặt hàng gia công truyền thống.
Ông Michael Pettis, Giáo sư tài chính tại Đại học Bắc Kinh, cho rằng sự phụ thuộc vào xuất khẩu của Trung Quốc phản ánh những lựa chọn mang tính cấu trúc. Mô hình tăng trưởng ưu tiên sản xuất hơn tiêu dùng, giúp các khu công nghiệp tiếp tục vận hành ngay cả khi các trung tâm thương mại vẫn chờ người dân mở hầu bao.
Tuy nhiên, tăng trưởng dựa vào xuất khẩu cũng có giới hạn. Mô hình này hiệu quả trong giai đoạn “bắt kịp”, nhưng sẽ vấp phải lực cản khi chuỗi cung ứng bị tập trung và năng lực sản xuất dồn vào một địa điểm. Con đường bền vững hơn đòi hỏi tiêu dùng mạnh mẽ hơn và năng suất cao hơn, chứ không chỉ là nhiều nhà máy hơn.
Ở phía tiêu dùng, sự suy yếu hiện nay dường như sâu sắc hơn một chu kỳ thông thường. Sự lao dốc của thị trường bất động sản đã làm tổn hại bảng cân đối tài chính của các hộ gia đình, trong khi tăng trưởng tiền lương chậm lại. Dữ liệu thất nghiệp thanh niên không còn được công bố theo cách cũ, nhưng những tín hiệu gián tiếp cho thấy tình hình vẫn khá yếu.
Chi tiêu đang chuyển hướng sang các trải nghiệm. Nhà kinh tế Keyu Jin cho rằng đây là một sự dịch chuyển mang tính thế hệ. Khi người trẻ Trung Quốc chi tiêu theo cách khác, ưu tiên trải nghiệm hơn tài sản, công thức cũ “làm việc chăm chỉ - mua nhà - chờ giá tăng” chững lại. Một hệ giá trị ưu tiên mới đang hình thành.
SỰ DỊCH CHUYỂN MANG TÍNH CẤU TRÚC
Bộ Văn hóa và Du lịch Trung Quốc cho biết, trong ba quý đầu năm 2025, nước này ghi nhận gần 5 tỷ lượt chuyến đi, tăng 18% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, mức chi tiêu trung bình cho mỗi chuyến đi trong các kỳ nghỉ lớn vẫn thấp hơn năm 2019. Người dân đi du lịch nhiều hơn nhưng chi ít hơn cho mỗi chuyến, tức là tăng về tần suất nhưng giảm về quy mô chi tiêu.
Điều khởi đầu là sự thận trọng về kinh tế đang dần trở thành một lựa chọn mang tính văn hóa. Du lịch nội địa đã trở thành phương án mặc định, được hỗ trợ bởi mạng lưới đường sắt cao tốc đẳng cấp thế giới. Hạ tầng trong nước được cải thiện nhanh hơn so với các lựa chọn quốc tế. Một khi thói quen đã thay đổi, hiếm khi chúng quay trở lại hoàn toàn như trước.
Tại Quảng Châu và Thâm Quyến vào tháng 12/2025, nhiều chuyên gia còn cảm nhận được một điều khác dưới bề mặt.
Các cuộc trò chuyện không xoay quanh sự bi quan, mà là về cơ hội. Những người trẻ đang đi làm bắt đầu xem xét lại con đường sự nghiệp mà thế hệ cha mẹ họ từng coi là hiển nhiên. “Thang cuốn” cũ dường như đã kẹt lại. Việc tự xây dựng điều gì đó mới mẻ trở nên ít mang tính lựa chọn, mà gần như là điều cần thiết.
Nhiều sinh viên đại học không chờ đợi việc làm tại các tập đoàn lớn. Họ lập nhóm, tìm kiếm cơ hội ngay từ khi còn đi học. Một số phát triển ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cho doanh nghiệp địa phương; số khác khởi nghiệp với các thương hiệu phong cách sống trong lĩnh vực thời trang và làm đẹp. Các “ông lớn” doanh nghiệp không còn là điểm đến mặc định.
Bầu không khí không mang màu sắc thất bại, mà là sự bồn chồn.
Sự bồn chồn này còn thể hiện qua sự trỗi dậy đột ngột của những thương hiệu như Pop Mart, với món đồ chơi sưu tầm Labubu đã trở thành một hiện tượng văn hóa toàn cầu. Phần lớn những gì giới trẻ Trung Quốc đang xây dựng sẽ chưa xuất hiện trên các thị trường đại chúng, ít nhất là trong ngắn hạn.
Các nhà đầu tư Singapore đã trải qua vài năm khó khăn với các khoản đầu tư liên quan đến Trung Quốc. Các quỹ Trung Quốc của họ kém hiệu quả hơn so với quỹ tại Mỹ và các thị trường phát triển. Thế nhưng, các thương hiệu Trung Quốc lại xuất hiện ngày càng nhiều, từ nhà hàng, mỹ phẩm, nền tảng phát trực tuyến cho tới các sản phẩm gia dụng hàng ngày. Lợi suất đầu tư không phản ánh đúng những gì họ quan sát được ngoài thực tế.
Trung Quốc khiến nhà đầu tư thất vọng có thể không phải là Trung Quốc đang tăng trưởng.
Trong nhiều năm, bất động sản, ngân hàng và một số nền tảng Internet lớn đã thống trị các chỉ số thị trường. Điều đó nay không còn phản ánh đầy đủ bức tranh. Tăng trưởng đang nằm rải rác ở nhiều nơi, các nhà cung cấp linh kiện cho những “ông lớn” pin, các thương hiệu như Pop Mart chinh phục người tiêu dùng bằng sự cộng hưởng cảm xúc, hay các doanh nghiệp công nghiệp xuất khẩu những hệ thống hoàn chỉnh.
Với các nhà đầu tư đặt câu hỏi về mức độ tiếp xúc với Trung Quốc, vấn đề nằm ở chỗ họ đang hỏi sai câu hỏi. Câu hỏi không phải là “mức độ tiếp xúc bao nhiêu với Trung Quốc”, mà là “mức độ tiếp xúc với Trung Quốc nào”.
Những quỹ gây thất vọng là những quỹ nắm giữ nhà phát triển bất động sản, ngân hàng quốc doanh và các nền tảng Internet. Trong khi đó, tăng trưởng lại nằm ở chuỗi cung ứng pin, xuất khẩu công nghiệp và các thương hiệu chinh phục thế hệ người tiêu dùng trẻ.
Một phần trong số đó có thể tiếp cận qua thị trường đại chúng, nhưng phần lớn thì không. Việc tìm ra những cơ hội có thể tiếp cận đòi hỏi phải nhìn vào các nhà cung ứng, thương hiệu và doanh nghiệp xuất khẩu đang xây dựng nền kinh tế mới, thay vì chỉ chăm chú vào những cái tên từng thống trị các chỉ số cũ.
Các trung tâm thương mại có thể vẫn yên ắng ở thời điểm hiện tại. Nhưng những container hàng hóa thì vẫn đang tiếp tục lăn bánh.
