Khảo sát cho thấy 4/5 phụ huynh Trung Quốc có thu nhập trung bình khá trở lên đều lo ngại trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ ảnh hưởng tới triển vọng nghề nghiệp tương lai của con cái, trong khi 20% thừa nhận họ hoàn toàn không biết phải chuẩn bị như thế nào cho những thay đổi sắp tới.
Kết quả khảo sát được Trường Tài chính Quốc tế Phục Đán tại Thượng Hải công bố cho thấy nhận thức ngày càng rõ rệt trong xã hội rằng AI đang làm thay đổi sâu sắc thị trường việc làm. Điều này khiến các bậc phụ huynh ngày càng lo lắng về giáo dục cũng như định hướng nghề nghiệp cho con cái.
Dù vậy, đến nay vẫn chưa ai thực sự xác định rõ những kỹ năng và phẩm chất mới mà giới trẻ cần có để thích nghi và phát triển trong tương lai do AI dẫn dắt. Tuy nhiên, trong giới học thuật và giáo dục đang hình thành ý kiến đồng thuận về giá trị của “giáo dục cảm xúc”.
“Máy móc càng phổ biến thì chúng ta càng cần nuôi dưỡng những phẩm chất “mang tính con người nhất” cho thế hệ trẻ”, bà Wu Rongjin, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Trung tâm số 1 Hoàng Phố Luwan tại Thượng Hải, nhận định.
Các chuyên gia giáo dục cho rằng chuẩn bị cho tương lai đồng nghĩa với việc phát triển và củng cố những phẩm chất đặc biệt của con người mà máy móc không thể thay thế hay bắt chước, đồng thời hình thành thói quen học tập suốt đời và khả năng liên tục tiếp thu kỹ năng mới.
Theo họ, giáo dục học đường cần chuyển từ việc chỉ tiếp thu kiến thức sang phát triển các kỹ năng giúp nuôi dưỡng những phẩm chất con người như sự đồng cảm, tính sáng tạo, đạo đức và khả năng hợp tác.
“Trong lĩnh vực pháp lý, AI có thể đọc hàng nghìn trang tài liệu chỉ trong vài giây nhưng không hiểu thế nào là công lý; còn AI trong y học có thể chẩn đoán bệnh nhưng không thể nắm lấy bàn tay run rẩy của bệnh nhân và an ủi họ. Điểm kỳ diệu của sự hợp tác giữa con người và máy móc nằm ở chỗ đó - máy móc phụ trách xử lý hiệu quả công việc, còn những phán đoán giá trị và việc hình thành nhân cách nhân văn vẫn nằm ngoài khả năng của chúng”, bà nhận xét.
NUÔI DƯỠNG NHỮNG PHẨM CHẤT TOẢ SÁNG
Tại một số trường tiểu học ở quận Hoàng Phố và Gia Định của Thượng Hải, các lớp “giáo dục cảm xúc” hàng tuần hiện đã trở thành nội dung bắt buộc trong chương trình học. Mục tiêu cuối cùng là giúp trẻ em phát triển toàn diện với cảm xúc tích cực, tâm lý ổn định và những phẩm chất cao đẹp, tức khả năng quan tâm tới người khác và có sự đồng cảm với xã hội.
“Những phẩm chất này giúp phân biệt con người với máy móc và đặc biệt cần thiết để thích nghi với các thay đổi xã hội trong kỷ nguyên AI”, Hiệu trưởng Wu Rongjin nhấn mạnh.
Theo bà, trí tuệ cảm xúc cùng với tư duy phản biện độc lập, khả năng lập luận logic và sự kiên trì là những yếu tố có lợi cho sự phát triển cả đời của mỗi cá nhân.
Trong các lớp giáo dục cảm xúc, giáo viên thường tập trung vào những chủ đề như nhận thức bản thân, quản lý cảm xúc, sự đồng cảm, giao tiếp giữa người với người và giá trị cuộc sống. Các lớp học cũng giúp học sinh tìm hiểu cách giải tỏa áp lực và ổn định tâm lý.
Bà Zhou Shuqun, Hiệu trưởng Hiba Academy Shanghai, trường song ngữ thuộc Wellington College Education (Trung Quốc), cho biết trong vài năm gần đây trường đã triển khai nhiều hoạt động nhằm giúp học sinh phát triển những phẩm chất độc đáo của con người. Một trong số đó là nhấn mạnh khả năng diễn đạt bằng lời nói trong các lớp tiểu học nhằm rèn luyện kỹ năng lắng nghe người khác với sự tôn trọng, đồng thời cải thiện khả năng biểu đạt cá nhân và hợp tác nhóm.
Đối với học sinh trung học cơ sở, các cuộc thi tranh biện giúp phát triển tư duy phản biện và kỹ năng diễn đạt.
Một số giáo viên mầm non cũng đang thay đổi cách tương tác với trẻ. Họ tin rằng việc chuẩn bị cho tương lai phải bắt đầu từ phát triển đạo đức, nền tảng nhân văn mà AI không thể thay thế. Những năng lực cốt lõi bao gồm sự đồng cảm, lòng tốt, khả năng hợp tác và tôn trọng sự sống.
Bà Lin Min, Phó Hiệu trưởng Trường Mẫu giáo Thành phố Thượng Hải, cho biết nhà trường nhấn mạnh việc giáo viên phải phản hồi với trẻ theo cách tích cực và khích lệ. “Cách giáo viên phản hồi với trẻ sẽ ảnh hưởng tới cách đứa trẻ đối xử với người khác trong tương lai. Đây là quá trình tích lũy dần dần dẫn tới sự thay đổi trong tính cách”, bà Lin nói. Bà cho biết dù AI phát triển mạnh, các giáo viên vẫn tin rằng thái độ sống tích cực cùng lòng tự hào và trách nhiệm với xã hội là những phẩm chất mà AI không có.
“Máy móc có thể làm được nhiều điều vượt quá giới hạn thể chất của con người, nhưng chúng sẽ không bao giờ chiến thắng được cảm xúc của con người. Những khoảnh khắc con người trao đi yêu thương và nhận lại sự tin tưởng là điều không thể thay thế”, bà Lin nhấn mạnh.
KỸ NĂNG MỀM LÊN NGÔI
Khảo sát của Đại học Phục Đán (Trung Quốc) cũng cho thấy khoảng 60% phụ huynh hiện ưu tiên các kỹ năng mềm như xây dựng nhân cách, giao tiếp giữa người với người và giải quyết vấn đề đối với sự phát triển của con cái, đặc biệt khi mà trong tương lai AI sẽ thay thế các công việc lặp lại và mang tính tiêu chuẩn hóa.
Bà Wang Shuangchen, 39 tuổi, sống tại Trùng Khánh, cho biết đã đăng ký khóa học ngoại khóa về diễn thuyết cho cậu con trai 12 tuổi sau khi trao đổi với con.
“Dù AI có thể hỗ trợ viết bài phát biểu, nhưng sức hút cá nhân mà mỗi người thể hiện trên sân khấu vẫn hoàn toàn khác biệt”, bà Wang cho biết và nói thêm rằng vợ chồng bà tin khả năng phát biểu cuốn hút trước đám đông sẽ là kỹ năng cạnh tranh rất lớn trên thị trường lao động tương lai.
Tương tự, nhận thức được rằng cô con gái 11 tuổi cần sở hữu những kỹ năng mà máy móc khó có thể thay thế đã khiến bà Lu Yiyi, một phụ huynh ở Thượng Hải, thay đổi cách nuôi dạy con. Từ tháng 9 năm ngoái, cô bé học sinh lớp 5 đã tự đi tàu điện ngầm tới trường và về nhà mỗi ngày, với hành trình kéo dài 60 phút và phải đổi tuyến.
“Đối với con tôi, việc tự đi lại giữa nhà và trường học đồng nghĩa với việc tự tìm đường, tự đảm bảo an toàn, quản lý thời gian và xử lý những tình huống bất ngờ”, bà Lu nói. Bà chia sẻ, kinh nghiệm làm việc trong ngành thiết kế đồ họa khiến bà càng nhận thức rõ áp lực mà AI tạo ra.
Trải nghiệm cá nhân đó khiến bà suy nghĩ lại về cách chuẩn bị tốt hơn cho tương lai của con.
“Kỹ năng giao tiếp và khả năng giải quyết các vấn đề thực tế không phải thứ trẻ có thể học chỉ thông qua thi cử ở trường. Chúng được hình thành từ những trải nghiệm thực tế như thế này”, bà bình luận.
Những cách tiếp cận này phù hợp với mô hình giáo dục mới mang tên “human flourishing” (sự phát triển toàn diện của con người) mà Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đề xuất trong những năm gần đây.
Ông Michael Stevenson, nhà sáng lập Sáng kiến Hệ thống hiệu quả cao cho tương lai của OECD, cho biết theo khái niệm, mục tiêu của giáo dục là giúp mọi thanh niên phát triển những năng lực cốt lõi, bao gồm khả năng giải quyết vấn đề thích ứng.
Các chuyên gia tin rằng việc sử dụng AI như một công cụ giúp nâng cao hiệu quả học tập và làm việc là xu hướng không thể đảo ngược. Thế hệ tiếp theo sẽ không chỉ sử dụng AI mà còn tạo ra AI và mở rộng những điều có thể làm vì lợi ích xã hội và nhân loại, ông Michael Levitt, chủ nhân giải Nobel Hóa học năm 2013, phát biểu tại Diễn đàn các nhà khoa học đoạt giải thế giới 2025 tổ chức ở Thượng Hải vào tháng 10/2025.
Nhiều trường tiểu học và trung học hiện khuyến khích học sinh sử dụng AI để giải quyết các vấn đề xã hội mà các em gặp phải. Ví dụ, một nhóm học sinh tiểu học tại quận Hoàng Phố ở Thượng Hải đã thử sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn để tạo mô tả phim dành cho người khiếm thị. Theo các giáo viên tham gia dự án, thông qua quá trình này, trẻ em không chỉ thành thạo thêm kỹ năng công nghệ mà còn hiểu rằng công nghệ phải luôn phục vụ lợi ích con người.
