Cà phê là thức uống quen thuộc có tác dụng giúp tinh thần tỉnh táo, tăng khả năng tập trung và giảm cảm giác mệt mỏi.
Thế nhưng, đối với những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, thường xuyên bị đau bụng, đầy hơi, khó tiêu, viêm dạ dày hoặc trào ngược dạ dày – thực quản, cà phê có thể trở thành yếu tố khiến các triệu chứng khó chịu xuất hiện hoặc nghiêm trọng hơn.
DẠ DÀY TĂNG TIẾT AXIT VÀ DỄ TRÀO NGƯỢC
Một trong những tác động đáng chú ý của cà phê đối với dạ dày là khả năng kích thích hoạt động bài tiết axit. Các hợp chất trong cà phê có thể kích thích cơ thể giải phóng gastrin, một loại hormone tham gia điều hòa quá trình tiết axit dịch vị.
Khi lượng axit trong dạ dày tăng lên, một số người có thể cảm thấy cồn cào, nóng rát vùng thượng vị, buồn nôn hoặc khó chịu, đặc biệt khi dạ dày đang nhạy cảm. Đối với người có tiền sử viêm loét dạ dày hoặc thường xuyên bị khó tiêu, những phản ứng này có thể làm cảm giác đau và khó chịu rõ rệt hơn.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc cà phê kích thích tiết axit và việc cà phê trực tiếp gây tổn thương niêm mạc dạ dày. Hiện chưa có đủ bằng chứng để khẳng định uống cà phê là nguyên nhân trực tiếp gây viêm loét dạ dày.
Một vấn đề khác thường gặp ở người có dạ dày yếu là tình trạng trào ngược dạ dày – thực quản. Caffeine và một số thành phần trong cà phê có thể ảnh hưởng đến cơ chế kiểm soát hoạt động của cơ thắt thực quản dưới, từ đó có khả năng tạo điều kiện để dịch dạ dày trào ngược lên thực quản ở những người nhạy cảm.
Biểu hiện thường gặp là ợ nóng, ợ chua, nóng rát sau xương ức, cảm giác chua trong miệng hoặc khó chịu ở vùng cổ họng. Theo Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), cà phê và các nguồn caffeine khác nằm trong nhóm thực phẩm, đồ uống có thể làm triệu chứng trào ngược trở nên nghiêm trọng hơn ở một số người.
Đối với những người thường xuyên bị đầy bụng, chướng hơi và khó tiêu, cà phê cũng có thể là một yếu tố kích thích triệu chứng. Một số người có thể cảm thấy bụng cồn cào, nhanh xuất hiện cảm giác khó chịu ở vùng bụng trên hoặc buồn nôn sau khi uống.
Theo hướng dẫn của Viện Y tế và Chăm sóc Sức khỏe Quốc gia Anh (NICE) về điều trị chứng khó tiêu và trào ngược ở người trưởng thành, cà phê là một trong những yếu tố có thể làm triệu chứng khó tiêu nặng hơn ở một số trường hợp.
Hướng dẫn khuyến nghị hạn chế những thực phẩm và đồ uống được xác định là tác nhân gây triệu chứng ở từng cá nhân, thay vì áp dụng một chế độ kiêng khem giống nhau cho tất cả mọi người.
Thói quen uống cà phê khi bụng đói cũng là điều cần lưu ý đối với người có hệ tiêu hóa nhạy cảm. Khi chưa ăn gì, cà phê vẫn có thể kích thích hoạt động bài tiết dịch vị và khiến một số người cảm thấy cồn cào, xót ruột hoặc buồn nôn.
Ngoài ra, caffeine có tác dụng kích thích hệ thần kinh, có thể khiến một số người nhạy cảm cảm thấy bồn chồn, tim đập nhanh hoặc khó chịu. Những phản ứng này không đồng nghĩa với việc cà phê gây viêm loét dạ dày, nhưng có thể làm trải nghiệm tiêu hóa trở nên kém dễ chịu hơn.
Bên cạnh lượng caffeine, cách pha chế và sử dụng cà phê cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng dung nạp của hệ tiêu hóa. Cà phê đậm đặc, uống với lượng lớn trong thời gian ngắn hoặc kết hợp với nhiều sữa đặc, kem béo và đường có thể khiến một số người dễ gặp cảm giác đầy bụng, khó chịu.
Đối với người không dung nạp lactose, việc thêm sữa tươi vào cà phê còn có thể gây chướng bụng, đau bụng hoặc tiêu chảy. Cà phê đã khử caffeine có thể là một lựa chọn để thử đối với người nhạy cảm với caffeine, nhưng không đồng nghĩa với việc loại cà phê này hoàn toàn không gây kích ứng bởi các thành phần khác trong cà phê vẫn có thể ảnh hưởng đến triệu chứng tiêu hóa.
LỰA CHỌN ĐÁNG CÂN NHẮC CHO DẠ DÀY YẾU
Đối với những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, thường xuyên gặp tình trạng đau bụng, cồn cào, đầy hơi, khó tiêu hoặc trào ngược dạ dày – thực quản, việc lựa chọn loại cà phê phù hợp là điều cần được quan tâm.
Không nhất thiết phải từ bỏ hoàn toàn sở thích uống cà phê, nhưng cần chú ý đến hàm lượng caffeine, mức độ rang, cách pha chế và thành phần của từng loại. Trên thị trường hiện nay có nhiều dòng cà phê được giới thiệu là dịu nhẹ hơn với hệ tiêu hóa. Tuy nhiên, cần hiểu rằng chưa có loại cà phê nào được chứng minh chắc chắn là không gây kích ứng dạ dày.
Cà phê decaf (cà phê đã khử caffeine) là một trong những lựa chọn đáng cân nhắc đối với người nhạy cảm với caffeine. Đây là loại cà phê đã trải qua quá trình xử lý nhằm loại bỏ phần lớn caffeine trong hạt, nhưng vẫn giữ lại hương thơm và phần lớn đặc trưng của cà phê thông thường.
Tùy phương pháp chế biến, hàm lượng caffeine còn lại có thể rất thấp, nhưng không hoàn toàn bằng không. Một số phương pháp khử caffeine được sử dụng phổ biến gồm Swiss Water Process, phương pháp sử dụng dung môi và phương pháp carbon dioxide.
Việc giảm caffeine có thể giúp hạn chế một số phản ứng như bồn chồn, tim đập nhanh hoặc khó chịu ở những người nhạy cảm với chất này. Cần lưu ý rằng decaf không đồng nghĩa với việc không gây tăng tiết axit dịch vị hay không làm xuất hiện triệu chứng trào ngược do cà phê vẫn chứa nhiều hợp chất khác ngoài caffeine.
Tại Việt Nam, có thể tham khảo dòng cà phê hòa tan Procaffe Decaffeinato với mức giá khoảng 6.500 đồng mỗi gói hoặc cà phê Decaf của Laven Coffee với giá tham khảo khoảng 119.000 – 135.000 đồng tùy dòng sản phẩm.
Cà phê cold brew (cà phê ủ lạnh) cũng là một lựa chọn được nhiều người quan tâm nhờ hương vị êm dịu, ít vị đắng gắt và cách pha chế khác biệt. Thay vì sử dụng nước nóng để chiết xuất nhanh như cách pha truyền thống, cold brew được chế biến bằng cách ngâm bột cà phê trong nước lạnh hoặc nước ở nhiệt độ phòng trong nhiều giờ, thường từ 12 – 24 giờ.
Phương pháp này tạo ra hương vị tương đối mềm mại, ít chát và có thể làm giảm một số hợp chất axit được chiết xuất so với cách pha nóng. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa cold brew luôn có độ pH cao hơn hoặc chắc chắn ít gây kích ứng dạ dày.
Nghiên cứu đăng trên tạp chí Scientific Reports năm 2018 của Rao và Fuller cho thấy độ pH của cà phê pha nóng và pha lạnh có thể tương đương nhau, dù tổng lượng axit chuẩn độ có sự khác biệt.
Ngoài ra, cold brew vẫn có thể chứa lượng caffeine đáng kể, đặc biệt khi được pha đậm đặc. Vì vậy, người bị trào ngược dạ dày – thực quản nên chú ý đến nồng độ và lượng uống, thay vì mặc định cà phê pha lạnh là an toàn cho dạ dày.
Người dùng có thể tham khảo sản phẩm 23DegresCafe - Cà phê Cold Brew/Ủ Lạnh đóng chai thủy tinh 100ml của 23 Độ Coffee, có giá tham khảo 35.000 đồng. Ngoài ra, Cà phê pha Cold brew Light Coffee đắng ít có giá 30.000 đồng cũng là một lựa chọn khác để trải nghiệm cách pha lạnh.
Khi sử dụng, nên ưu tiên loại cà phê nguyên chất, không thêm nhiều đường, sữa đặc hoặc kem béo. Có thể bắt đầu với một lượng nhỏ sau bữa ăn và theo dõi phản ứng của hệ tiêu hóa.
Cà phê rang đậm (dark roast) là dòng cà phê được chế biến bằng cách rang hạt trong thời gian dài hơn và ở mức nhiệt cao hơn so với cà phê rang sáng. Quá trình rang làm thay đổi thành phần hóa học của hạt, khiến một số axit chlorogenic bị phân hủy và hình thành những hợp chất mới, đồng thời tạo nên hương thơm đậm, vị đắng rõ và độ chua cảm nhận thường thấp hơn.
Một số nghiên cứu còn ghi nhận cà phê rang đậm có thể chứa nhiều N-methylpyridinium (NMP), hợp chất được hình thành trong quá trình rang và có khả năng ảnh hưởng đến hoạt động tiết axit dịch vị.
Tuy nhiên, những phát hiện này chưa đủ để kết luận cà phê rang đậm có tác dụng điều trị viêm loét hoặc phù hợp với tất cả người có dạ dày yếu. Đặc biệt, rang đậm không đồng nghĩa với việc loại bỏ caffeine, cũng không đảm bảo người bị trào ngược sẽ không gặp triệu chứng khi uống.
Một sản phẩm có thể tham khảo là Cà phê 100% Robusta Rang Đậm - Đậm Nghĩa Tình Việt 250G hiện được niêm yết với giá 145.000 đồng tại Cà Phê Sạch ORG. Đây là dòng cà phê Robusta rang đậm có nguồn gốc Việt Nam, phù hợp với người yêu thích hương vị cà phê đậm và ít chua hơn về cảm nhận. Dù vậy, người có tiền sử đau dạ dày hoặc trào ngược vẫn nên thử với lượng nhỏ, tránh pha quá đặc và không nên uống khi bụng đói.
Cà phê độ axit thấp (low-acid coffee) là dòng sản phẩm được giới thiệu dành cho những người muốn hạn chế vị chua và cảm giác khó chịu khi thưởng thức cà phê. Các sản phẩm thuộc nhóm này có thể được lựa chọn từ giống hạt, vùng trồng, phương pháp sơ chế hoặc kỹ thuật rang nhằm tạo ra hương vị ít chua hơn.
Người dùng cần phân biệt giữa độ chua cảm nhận khi uống và độ axit thực tế của đồ uống. Một loại cà phê có vị ít chua không nhất thiết có độ pH cao hơn hoặc không kích thích tiết axit dịch vị.
Tương tự, chưa có bằng chứng đủ mạnh để khẳng định cà phê low-acid có thể bảo vệ niêm mạc dạ dày, ngăn ngừa viêm loét hay điều trị trào ngược. Khi lựa chọn, nên ưu tiên sản phẩm công bố rõ thành phần, nguồn gốc và thông tin về đặc tính axit, thay vì chỉ dựa vào cụm từ quảng cáo ít axit.
Một sản phẩm có thể tham khảo là Cà Phê Hoà Tan KOPIKO L.A COFFEE Low-Acid, hộp 10 gói 21G, hộp 10 gói, hiện có giá tham khảo khoảng 85.000 đồng. Đây là sản phẩm mang nhãn low-acid nhưng không nên mặc định sản phẩm có thể ngăn ngừa ợ nóng hoặc phù hợp với người đang bị viêm loét dạ dày. Cần đọc kỹ thành phần, đặc biệt là lượng đường, chất béo và các phụ gia nếu có, bởi những thành phần này cũng có thể ảnh hưởng đến cảm giác tiêu hóa.
Cà phê kết hợp với thảo mộc (herbal coffee blend) là dòng sản phẩm kết hợp cà phê với các nguyên liệu có nguồn gốc thực vật như gừng, nghệ, linh chi hoặc một số loại thảo mộc khác.
Một số sản phẩm sử dụng cà phê decaf làm thành phần nền nhằm giảm lượng caffeine, trong khi những sản phẩm khác vẫn sử dụng cà phê thông thường. Sự kết hợp này tạo ra hương vị đa dạng, có thể mang đến cảm giác ấm nồng và dễ uống hơn đối với một số người.
Gừng được nghiên cứu về khả năng hỗ trợ một số triệu chứng tiêu hóa như buồn nôn, trong khi nghệ chứa curcumin có đặc tính chống oxy hóa. Tuy nhiên, không nên xem những thành phần này là chất trung hòa axit dạ dày hoặc phương pháp điều trị viêm loét.
Đặc biệt, bạc hà có thể làm giãn cơ thắt thực quản dưới và khiến triệu chứng trào ngược nặng hơn ở một số người. Vì vậy, thành phần thảo mộc cần được lựa chọn cẩn thận, nhất là đối với người có tiền sử trào ngược hoặc viêm dạ dày.
Tại Việt Nam, có thể tham khảo cà phê đông trùng hạ thảo và cà phê nấm linh chi của thương hiệu Laura Coffee với mức giá tham khảo khoảng 75.000 đồng mỗi hộp 10 gói.
Bên cạnh đó, Virota Cà phê Linh Chi 4in1 có giá tham khảo khoảng 70.000 đồng, cũng là một lựa chọn kết hợp cà phê hòa tan với nấm linh chi. Một sản phẩm khác là Cà phê Sâm Ngọc Linh Tu Mơ Rông có giá tham khảo khoảng 250.000 đồng mỗi hộp 18 gói, kết hợp cà phê với sâm Ngọc Linh.