Theo báo cáo mới đây từ Hiệp hội Trà Nhật Bản Toàn cầu, giá tencha - loại lá trà được sử dụng để sản xuất matcha - tại phiên đấu giá ở Kyoto vừa qua đã tăng 170% so với năm ngoái lên 8.235 yên/kg, phá kỷ lục 4.862 yên/kg được thiết lập từ năm 2016.
Giới chuyên gia dự báo, thị trường matcha sẽ tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ trong những năm tới, song khó tránh khỏi biến động lớn về giá cả cũng như nguồn cung.
CƠN SỐT “SIÊU THỰC PHẨM”
Trước đây, trà xanh matcha đã được người dân Nhật Bản sử dụng từ thế kỷ 12, chủ yếu trong các nghi lễ trà đạo. Đến nay, không chỉ là thức uống, matcha còn được biến tấu thành nhiều thực đơn phong phú như kem, bánh ngọt, thậm chí cả cocktail, khiến phạm vi tiêu thụ ngày càng rộng hơn trước.
Đặc biệt trong vài năm trở lại đây, nhu cầu đối với matcha Nhật Bản đã tăng chóng mặt nhờ danh tiếng “siêu thực phẩm giàu chất chống oxy hóa” được lan truyền mạnh mẽ trên khắp các trang mạng xã hội. Lượng khách du lịch quốc tế đổ xô đến Nhật sau đại dịch cũng góp phần kích thích tiêu dùng và làm thị trường nội địa thêm sôi động.
Theo số liệu của Bộ Tài chính Nhật Bản, vào năm ngoái, nước này xuất khẩu 36,4 tỷ yên (tương đương 247 triệu USD) trà xanh, mức cao gấp bốn lần so với một thập kỷ trước. Trong đó, 44% xuất sang Mỹ, chủ yếu dưới dạng bột matcha.
Trước tình hình này, chính phủ Nhật Bản đang cân nhắc các biện pháp hỗ trợ nhằm khuyến khích người nông dân trên cả nước mở rộng diện tích trồng tencha.
Thực tế, nhiều nhà bán lẻ cho biết giá matcha đã tăng gấp đôi trong vòng một năm qua, và việc tìm mua một hộp bột matcha cũng ngày càng trở nên vất vả hơn, kể cả ở Tokyo. Để hạn chế tình trạng đầu cơ, nhiều cửa hàng phải áp dụng chính sách giới hạn số lượng mua cho mỗi khách.
Dù vậy, matcha vẫn là món quà lưu niệm được du khách quốc tế săn lùng.
Không chỉ các cửa hàng truyền thống, nhiều sàn thương mại điện tử cũng đã “cháy hàng” từ nhiều tháng trước, đặc biệt khi người tiêu dùng Mỹ tranh thủ mua dự trữ trước nguy cơ thuế nhập khẩu tăng cao.
Tại khu Asakusa (Tokyo), chuỗi cửa hàng Kaminari Issa nổi tiếng với những sản phẩm độc đáo như bia matcha hay bánh su kem matcha, thậm chí còn thường xuyên nhận được đơn đặt hàng lên tới cả tấn matcha qua email. “Chúng tôi rất vui, nhưng cũng áp lực vì nguồn cung có hạn”, quản lý cửa hàng Miku Sugawara chia sẻ. Lý do chính khiến người tiêu dùng “say mê” Kaminari Issa tới vậy là bởi cửa hàng chuyên sử dụng và bán bột matcha xay từ lứa hái đầu tiên trong năm, loại được đánh giá có chất lượng cao nhất. Song bản thân bà Miku Sugawara cũng lo ngại rằng đợt nắng nóng kỷ lục mùa hè vừa qua có thể ảnh hưởng đến vụ mùa năm sau và tiếp tục đẩy giá lên cao hơn nữa.
Trong khi đó, tại Atelier Matcha, một chuỗi cửa hàng được sáng lập bởi bà Chitose Nagao, mỗi ngày đều có hàng dài người xếp hàng từ sáng sớm đến tối mịt để mua sắm. Thậm chí có những ngày, toàn bộ sản phẩm trong cửa hàng đều đã bán hết từ đầu giờ chiều, trong khi dòng khách, chủ yếu là người nước ngoài, vẫn kiên nhẫn chờ đợi hoặc chấp nhận quay lại vào ngày hôm sau để mua được matcha đúng chuẩn Nhật Bản. Bốn năm sau khi cửa hàng đầu tiên được thành lập, bà Chitose Nagao đã mở hai cửa hàng tại Nhật Bản, một ở TP.HCM và sắp khai trương thêm chi nhánh mới tại Cebu (Philippines).
Bà Naogao chia sẻ, doanh nghiệp của bà là một trong số ít đơn vị may mắn vẫn duy trì được đủ nguồn cung hàng ngày để phục vụ khách hàng. Chính mối quan hệ thân thiết giữa bà Nagao và công ty Yamamasa Koyamaen - một nhà sản xuất trà ở Kyoto - đã giúp Atelier Matcha đảm bảo được nguồn hàng ổn định. “Trong thời kỳ Covid-19, khi tôi nghe tin trà của họ bị tồn kho chất đống, tôi muốn làm điều gì đó để giúp đỡ. Và nay Yamamasa Koyamaen đang hỗ trợ lại tôi”, bà Nagao kể lại.
Trên thực tế, sự cạnh tranh gay gắt để có đủ nguồn cung đã buộc Ito En, hãng trà đóng chai lớn nhất thế giới, phải thành lập riêng một bộ phận chuyên trách matcha từ tháng 5/2025. “Các nhà máy của chúng tôi và đối tác đều hoạt động hết công suất”, ông Yasutaka Yokomichi, Giám đốc bộ phận matcha mới của Ito En cho biết, đồng thời nói thêm rằng một trong những ưu tiên hàng đầu hiện nay là đảm bảo đủ cơ sở nghiền lá tencha thành bột và đóng gói, trong đó bao gồm cả việc đầu tư thêm nhà máy. Bởi lẽ, để nghiền được 40 gram matcha có thể mất tới một giờ, và nếu tăng tốc sẽ làm giảm chất lượng bột trà.
Công ty dự báo doanh thu quốc tế sẽ tăng 11% trong năm nay, đồng thời nâng giá bán từ 50% đến 100% cho nhiều sản phẩm kể từ tháng 9 do chi phí nguyên liệu và nhân công leo thang.
BÀI TOÁN NGUỒN CUNG
Dù rằng nhu cầu và giá cả tiếp tục ghi nhận các kỷ lục mới, nhưng việc đẩy mạnh nguồn cung matcha lại không hề dễ dàng. Bởi lẽ, trồng tencha, một nguyên liệu quan trọng để sản xuất matcha, vốn là công việc tỉ mỉ và đòi hỏi kỹ thuật cao.
Để tạo ra hương vị umami đặc trưng, người nông dân phải che phủ cây bằng giàn tre hoặc lưới trong nhiều tuần trước khi thu hoạch, giúp lá trà phát triển hàm lượng diệp lục và amino acid. Việc này gần như hoàn toàn thủ công, tốn nhiều công sức trong khi lực lượng lao động nông nghiệp ở Nhật đang già hóa nhanh chóng.
Thêm vào đó, đất trồng thích hợp cho tencha không nhiều, chi phí sản xuất lại cao hơn hẳn so với các loại trà xanh khác. Nông dân cũng đối mặt với rủi ro về biến đổi khí hậu, như mùa mưa kéo dài hoặc nắng nóng bất thường, dễ ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng lá. Chính vì vậy, dù giá matcha tăng mạnh, nhiều hộ vẫn dè dặt trong việc mở rộng diện tích.
Như tại Ito En, công ty có hợp đồng dài hạn với nhiều trang trại trên khắp cả nước, mỗi năm họ thu mua khoảng 7.000 tấn trà xanh thường, nhưng chỉ được khoảng 600 tấn tencha. Việc thuyết phục nông dân chuyển sang trồng thêm tencha vẫn là thách thức lớn vì nhiều người lo ngại “cơn sốt matcha” chỉ mang tính nhất thời.
Chính vì thực trạng này mà chính phủ Nhật Bản đang tích cực xem xét và triển khai các gói trợ cấp lớn để giảm rủi ro cho nông dân khi thay đổi mô hình sản xuất.
Trở lại với Atelier Matcha, khi trả lời câu hỏi về thực trạng thị trường hiện nay, bà Chitose Nagao cho rằng việc truyền bá thông tin, kiến thức về matcha tới người tiêu dùng có thể là giải pháp hiệu quả nhất để thị trường phát triển bền vững. Qua đó, tuỳ theo mục đích, người tiêu dùng có thể sử dụng nhiều loại trà xanh khác nhau để chế biến mà không lo ảnh hưởng tới hương vị của món ăn hay thức uống. Chính vì vậy mà không nhất thiết phải dùng loại bột cao cấp nhất cho nhu cầu ẩm thực hàng ngày.
Bà Chitose Nagao bày tỏ thêm, đối với Atelier Matcha, điều quan trọng không chỉ là bán sản phẩm mà còn là chia sẻ văn hóa trà đạo Nhật Bản đến với khách hàng quốc tế.
Bên cạnh đó, là người gắn bó với trà đạo lâu năm và cũng là một doanh nhân, bà Nagao còn nhìn thấy tiềm năng của một xu hướng trà mới, đó chính là hojicha - một loại trà có hương vị hạt rang, ít caffeine hơn. “Hôm nay, ngay cả hojicha chúng tôi cũng chỉ còn đúng một gói cuối cùng”, bà Nagao cho hay.
