Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 04/2026/NĐ-CP quy định việc giao nhiệm vụ, đặt hàng và tiêu chí lựa chọn tổ chức, doanh nghiệp Việt Nam tham gia cung cấp dịch vụ, hàng hóa công nghiệp đường sắt. Văn bản pháp lý ra đời đúng thời điểm quan trọng nhằm cụ thể hóa chủ trương phát triển ngành công nghiệp đường sắt theo hướng chủ động, bền vững, từng bước nâng cao năng lực nội địa và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu.
“CHUẨN NĂNG LỰC” MỚI CHO DOANH NGHIỆP THAM GIA CHUỖI CUNG ỨNG CÔNG NGHIỆP ĐƯỜNG SẮT
Nghị định xác lập một hệ thống tiêu chí tương đối toàn diện, bao trùm từ năng lực tài chính, cơ sở vật chất, nhân sự đến kinh nghiệm triển khai, khả năng tiếp nhận công nghệ, kiểm soát chất lượng và yếu tố giá cả. Thông qua đó, Nhà nước đặt ra yêu cầu rõ ràng đối với các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng, đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho việc lựa chọn những chủ thể đủ năng lực thực hiện các nhiệm vụ, đơn hàng có tính chất đặc thù của ngành đường sắt.
Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị định là các tiêu chí liên quan đến năng lực tài chính của nhà cung cấp. Theo quy định, doanh nghiệp được xem xét giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng phải có giá trị tài sản ròng trong năm tài chính gần nhất không âm, đồng thời chứng minh được khả năng thu xếp vốn chủ sở hữu, huy động vốn vay và các nguồn vốn hợp pháp khác đủ để triển khai nhiệm vụ được giao. Yêu cầu này phản ánh đặc thù của các dự án công nghiệp đường sắt, vốn đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian triển khai dài và khả năng chịu rủi ro tài chính ở mức cao.
Đáng chú ý, Nghị định đưa ra ngưỡng doanh thu và vốn điều lệ tương đối cao. Cụ thể, đối với doanh nghiệp đã thành lập từ 3 năm trở lên, doanh thu bình quân hằng năm của ba năm tài chính gần nhất phải đạt tối thiểu 8.000 tỷ đồng. Với các doanh nghiệp thành lập dưới ba năm, yêu cầu được chuyển sang tiêu chí vốn điều lệ, ở mức tối thiểu 3.000 tỷ đồng.
Trong trường hợp nhà cung cấp có vốn đầu tư nước ngoài, Nghị định yêu cầu phải có ít nhất một nhà đầu tư trong nước nắm giữ trên 35% vốn điều lệ, qua đó bảo đảm vai trò tham gia thực chất của khu vực doanh nghiệp trong nước trong các dự án công nghiệp đường sắt.
Song song với năng lực tài chính, Nghị định 04/2026 đặt ra yêu cầu cụ thể về cơ sở vật chất kỹ thuật. Theo đó, doanh nghiệp tham gia phải có đủ nhà xưởng, kho bãi, máy móc, thiết bị, dây chuyền công nghệ phục vụ sản xuất và thử nghiệm, bảo đảm đáp ứng yêu cầu của nhiệm vụ được giao hoặc đơn hàng được đặt. Đáng chú ý, Nghị định nhấn mạnh yếu tố ưu tiên đối với các nhà cung cấp sở hữu cơ sở đào tạo, cơ sở nghiên cứu và phát triển (R&D) trong lĩnh vực dịch vụ, hàng hóa công nghiệp đường sắt, với hệ thống công nghệ hiện đại và phù hợp với tính chất nhiệm vụ.
Yếu tố nhân sự cũng được xác định là một tiêu chí quan trọng. Doanh nghiệp phải chứng minh có đội ngũ nhân sự, chuyên gia, cán bộ kỹ thuật và người lao động đáp ứng yêu cầu về quản lý, nghiên cứu, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và tay nghề. Trong bối cảnh công nghiệp đường sắt là lĩnh vực có yêu cầu kỹ thuật cao, tiêu chuẩn nghiêm ngặt và mức độ an toàn đặc biệt, việc bảo đảm nguồn nhân lực chất lượng được xem là điều kiện then chốt để các nhiệm vụ được triển khai đúng tiến độ và đạt yêu cầu kỹ thuật.
Liên quan đến năng lực và kinh nghiệm thực hiện nhiệm vụ, Nghị định 04 yêu cầu nhà cung cấp phải có giải pháp kỹ thuật, quy trình sản xuất và công nghệ tiên tiến, có khả năng tùy chỉnh, thay đổi theo yêu cầu dự án. Đồng thời, doanh nghiệp phải có cam kết và kế hoạch cụ thể về nội địa hóa sản phẩm, bảo đảm tỷ lệ nội địa hóa tăng dần theo thời gian, phù hợp với lộ trình do Bộ Công Thương công bố. Đây là điểm nhấn quan trọng, phản ánh mục tiêu phát triển công nghiệp hỗ trợ và nâng cao tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước đối với ngành đường sắt.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp phải chứng minh đã từng thực hiện ít nhất một nhiệm vụ hoặc dự án trong lĩnh vực tương tự, hoặc có kinh nghiệm hoạt động trong ngành nghề cung cấp dịch vụ, hàng hóa tương tự. Trường hợp chưa có kinh nghiệm trực tiếp, doanh nghiệp có thể tham gia thông qua thỏa thuận hợp tác với đối tác có kinh nghiệm trong lĩnh vực công nghiệp đường sắt. Đối với đối tác nước ngoài, Nghị định yêu cầu phải có cam kết chuyển giao công nghệ toàn bộ hoặc một phần cho nhà cung cấp trong nước, phù hợp với quy định của pháp luật về chuyển giao công nghệ.
Nghị định cũng yêu cầu nhà cung cấp phải có năng lực và kế hoạch cụ thể để tiếp nhận công nghệ được chuyển giao, có cam kết hoàn thành nhiệm vụ đúng tiến độ và kế hoạch huy động nguồn lực phù hợp. Các chính sách bảo hành, bảo trì và hỗ trợ khách hàng cũng phải được xây dựng rõ ràng, bảo đảm tính lâu dài, phù hợp với đặc thù khai thác và vận hành của ngành đường sắt.
Về chất lượng sản phẩm, Nghị định quy định rõ các dịch vụ, hàng hóa công nghiệp đường sắt phải đáp ứng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật theo yêu cầu của cơ quan giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng. Doanh nghiệp phải có quy trình kiểm soát chất lượng sản phẩm và có chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy đối với hàng hóa đã từng sản xuất, hoặc cam kết cung cấp các chứng nhận này khi bàn giao đối với sản phẩm sản xuất lần đầu. Toàn bộ chi phí thử nghiệm, chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy và các chi phí liên quan do nhà cung cấp tự chi trả, phù hợp với quy định của pháp luật về chất lượng sản phẩm, hàng hóa.
Cuối cùng, yếu tố chi phí và giá cả cũng được Nghị định đề cập như một tiêu chí quan trọng trong quá trình lựa chọn nhà cung cấp. Theo đó, giá dịch vụ, hàng hóa công nghiệp đường sắt phải bảo đảm tính cạnh tranh, công khai, minh bạch và không vượt quá dự toán đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Quy định này nhằm hài hòa giữa yêu cầu kiểm soát ngân sách nhà nước và việc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư, phát triển năng lực sản xuất trong lĩnh vực có tính chất chiến lược.
Với hệ thống tiêu chí được thiết kế tương đối toàn diện, Nghị định 04/2026/NĐ-CP đang tạo ra một “khung chuẩn năng lực” rõ ràng đối với các doanh nghiệp, nhà đầu tư muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng công nghiệp đường sắt. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh đầu tư kết cấu hạ tầng, hiện đại hóa ngành đường sắt và từng bước phát triển công nghiệp hỗ trợ, những quy định này được kỳ vọng sẽ góp phần sàng lọc, lựa chọn các chủ thể đủ tiềm lực, kinh nghiệm và cam kết dài hạn, qua đó tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp đường sắt trong thời gian tới.
AI ĐỦ NĂNG LỰC LÀM THẬT?
Trong bối cảnh Chính phủ ban hành Nghị định 04/2026/NĐ-CP quy định việc giao nhiệm vụ, đặt hàng và tiêu chí lựa chọn tổ chức, doanh nghiệp Việt Nam cung cấp dịch vụ, hàng hóa công nghiệp đường sắt, câu chuyện lựa chọn nhà đầu tư cho Dự án đường sắt tốc độ cao trục Bắc - Nam đang được đặt trong một khung pháp lý chặt chẽ và có tính sàng lọc cao hơn.
Hiện đã có tới 13 đơn vị đăng ký tham gia nghiên cứu, đề xuất đầu tư, bao gồm Công ty Cổ phần Tập đoàn Trường Hải (THACO), liên danh nhà đầu tư Mekolor - Great USA, Công ty Cổ phần Xây dựng Thăng Long Quốc gia, Công ty Cổ phần Vận tải đường sắt Việt Nam, Công ty Cổ phần Tập đoàn Vinaconey, Công ty TNHH Việt Nam 3000, Tập đoàn Đầu tư và Phát triển Việt Nam, Công ty Cổ phần Quản lý quỹ đầu tư FARM13, Công ty Cổ phần Phần mềm - Tự động hóa - Điều khiển, Công ty Cổ phần Tập đoàn Công nghiệp Quang Trung, Công ty TNHH HSC-VN, Công ty TNHH Tập đoàn Đầu tư Trương Gia, Công ty Cổ phầnTập đoàn Discovery và Công ty Cổ phần Reign.
Chiếu theo Nghị định 04, doanh nghiệp tham gia phải đáp ứng một số yêu cầu về năng lực tài chính, có thể thấy một thực tế là khá nhiều doanh nghiệp trong danh sách đăng ký hiện chưa đạt ngưỡng tối thiểu về năng lực tài chính. Trường hợp tiêu biểu là Mekolor, một thành viên trong liên danh Mekolor - Great USA, doanh nghiệp gần như chưa có kinh nghiệm triển khai các dự án hạ tầng quy mô lớn, vốn điều lệ chỉ 1 tỷ đồng.
Về kết quả kinh doanh, theo thông tin từng được đại diện Sở Tài chính thành phố Cần Thơ công bố, Mekolor ghi nhận lợi nhuận chỉ 1 triệu đồng trong năm 2019, sau đó lỗ lần lượt 2,7 triệu đồng năm 2020 và 8 triệu đồng năm 2021. Dù từng xuất hiện các tuyên bố về khả năng huy động nguồn vốn lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ USD, song cho đến nay, các con số này vẫn chưa đi kèm với bất kỳ báo cáo tài chính kiểm toán hay cam kết vốn hợp pháp nào được công bố theo chuẩn mực kế toán độc lập.
Một ví dụ khác là Công ty Cổ phần Xây dựng Thăng Long Quốc gia, doanh nghiệp có vốn điều lệ được đăng ký ở mức khoảng 800 triệu đồng, nhưng vẫn nằm trong danh sách đề xuất tham gia dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam có tổng mức đầu tư ước tính lên tới 67 tỷ USD. Sự chênh lệch rất lớn giữa quy mô tài chính của doanh nghiệp và tầm vóc dự án đặt ra yêu cầu phải đánh giá lại một cách nghiêm túc khả năng đáp ứng các điều kiện về vốn, huy động nguồn lực và chịu rủi ro tài chính dài hạn.
Nổi trội hơn phần nào trong nhóm các doanh nghiệp ngoài khối sản xuất - công nghiệp truyền thống là Công ty Cổ phần Tập đoàn Discovery. Theo chia sẻ của lãnh đạo doanh nghiệp này tại các buổi làm việc với Chính phủ, Discovery Group hiện có khoảng 70 nhân sự, với tổng nguồn vốn được ước tính trong khoảng 2.000 - 3.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, cấu phần cụ thể của nguồn vốn này, trong đó bao nhiêu là vốn điều lệ, bao nhiêu là vốn huy động hoặc vốn cam kết, vẫn chưa được công bố rõ ràng.
Trong khi đó, Tập đoàn Vinaconey được thành lập ngày 12/12/2020, ban đầu đăng ký lĩnh vực kinh doanh chính là bất động sản, với vốn điều lệ 500 tỷ đồng. Công ty Cổ phần Quản lý quỹ đầu tư FARM13, thành lập vào tháng 7/2022, đăng ký ngành nghề kinh doanh chính là xây dựng công trình, có vốn điều lệ ban đầu 1.300 tỷ đồng. Dù các con số này cho thấy quy mô lớn hơn so với nhiều doanh nghiệp khác trong danh sách, song vẫn còn khoảng cách đáng kể so với yêu cầu tối thiểu về vốn và doanh thu theo Nghị định 04/2026, đặc biệt đối với một dự án hạ tầng có thời gian triển khai kéo dài hàng chục năm và mức độ phức tạp rất cao.
Thực tế cho thấy, ngoài một vài cái tên có tiềm lực tài chính và kinh nghiệm công nghiệp - hạ tầng rõ nét, phần lớn các doanh nghiệp còn lại trong danh sách đăng ký như Công ty Cổ phần Phần mềm - Tự động hóa - Điều khiển, Công ty Cổ phần Tập đoàn Công nghiệp Quang Trung, Công ty TNHH Việt Nam 3000, HSC-VN, Tập đoàn Đầu tư Trương Gia, Công ty Cổ phần Reign hay một số đơn vị khác vẫn chưa có dữ liệu tài chính quy mô lớn được xác nhận trên các kênh thông tin chính thống. Hoạt động của các doanh nghiệp này chủ yếu tập trung vào xây dựng dân dụng, phần mềm, tự động hóa hoặc đầu tư tư nhân quy mô nhỏ và trung bình, chưa có bằng chứng cho thấy họ đạt doanh thu bình quân ba năm gần nhất ở mức xấp xỉ 8.000 tỷ đồng/năm hoặc sở hữu vốn điều lệ từ 3.000 tỷ đồng trở lên theo đúng yêu cầu của Nghị định.
Trong số các doanh nghiệp được nhắc đến, Công ty Cổ phần Tập đoàn Trường Hải (THACO) là cái tên nổi bật nhất xét trên phương diện quy mô và năng lực tổng thể. Được thành lập từ ngày 29/4/1997, THACO đã có hơn 28 năm phát triển, hình thành hệ sinh thái công nghiệp đa ngành bao gồm sản xuất ô tô, cơ khí, công nghiệp hỗ trợ, đầu tư xây dựng, logistics và nông nghiệp. Theo các thông tin công khai gần nhất, vốn điều lệ của THACO ở mức khoảng 3.525 tỷ đồng, đáp ứng tiêu chí vốn tối thiểu theo Nghị định 04/2026 đối với doanh nghiệp tham gia các dự án công nghiệp quy mô lớn.
Về kết quả kinh doanh, dù không niêm yết trên sàn chứng khoán, THACO và các đơn vị thành viên thường xuyên ghi nhận doanh thu hợp nhất ở mức hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi năm. Riêng THACO Industries, đơn vị phụ trách mảng cơ khí và công nghiệp hỗ trợ năm 2025 đạt doanh thu hơn 14.400 tỷ đồng, cho thấy năng lực sản xuất công nghiệp ở quy mô lớn và tương đối ổn định.
Vào thời điểm quan trọng trong tiến trình triển khai dự án, việc Chính phủ ban hành Nghị định 04/2026/NĐ-CP được xem là bước đi nhằm hạn chế tình trạng “đề xuất cho có”, đồng thời thiết lập một khung tiêu chí đủ cao để hướng dòng vốn, công nghệ và nguồn lực vào những doanh nghiệp thực sự có khả năng triển khai dự án một cách bài bản, dài hạn.
Khi đặt các doanh nghiệp đề xuất dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam dưới “lăng kính” của Nghị định này, bức tranh năng lực cho thấy sự phân hóa khá rõ ràng, qua đó nhấn mạnh yêu cầu sàng lọc kỹ lưỡng để bảo đảm dự án hạ tầng trọng điểm quốc gia được giao cho những chủ thể đủ tiềm lực tài chính, kinh nghiệm và cam kết phát triển ngành đường sắt một cách bền vững trong giai đoạn tới.
