Một bài tổng quan đăng trên tạp chí Psychological Medicine cho thấy thói quen đọc thường xuyên có liên quan đến khả năng tư duy tốt hơn, trạng thái tinh thần tích cực hơn và nguy cơ suy giảm nhận thức thấp hơn.
Những tác động này có thể bắt đầu từ thời thơ ấu. Ở trẻ từ 3 - 10 tuổi, việc đọc sách vì yêu thích được ghi nhận có liên quan đến khả năng nhận thức, hành vi và kết quả học tập tích cực hơn khi bước vào tuổi vị thành niên.
Các nghiên cứu sử dụng hình ảnh não bộ cũng phát hiện mối liên hệ giữa thói quen đọc và sự phát triển của một số vùng vỏ não liên quan đến ngôn ngữ, nhận thức và điều chỉnh cảm xúc.
Bác sĩ Dung Trinh, chuyên khoa nội tại MemorialCare Medical Group và Giám đốc Y khoa Healthy Brain Clinic ở Irvine (California), nhận định kết quả này đáng chú ý bởi mối liên hệ vẫn xuất hiện sau khi các nhà nghiên cứu tính đến những yếu tố như trình độ học vấn của cha mẹ và thu nhập gia đình.
Việc hình thành thói quen đọc từ sớm vì thế có thể góp phần tạo nền tảng thuận lợi cho sự phát triển của não bộ.
Dù vậy, hứng thú đọc sách ở trẻ em và thanh thiếu niên đang có xu hướng giảm, đặc biệt ở các bé trai từ 11 - 16 tuổi và những em có hoàn cảnh kinh tế - xã hội khó khăn.
Một khảo sát tại Anh năm 2025 cho thấy cách lựa chọn nội dung có thể tạo ra khác biệt. Khoảng 38,1% người tham gia cho biết họ muốn đọc hơn khi nội dung liên quan đến bộ phim truyền hình hoặc điện ảnh yêu thích, trong khi 37,1% bị thu hút bởi những chủ đề phù hợp với sở thích cá nhân.
Một bìa sách hoặc tiêu đề hấp dẫn cũng tạo động lực cho 30,9%, còn 26,6% muốn được tự lựa chọn nội dung.
Điều này cho thấy việc đọc không nhất thiết phải gắn với sách giáo khoa hay những tác phẩm kinh điển. Tin tức, truyện tranh, lời bài hát, truyện hư cấu hoặc các tác phẩm do người hâm mộ sáng tác đều có thể trở thành điểm khởi đầu.
Khi trẻ được đọc về chủ đề mình quan tâm và có quyền lựa chọn, hoạt động này dễ trở nên tự nhiên hơn thay vì bị xem như một nhiệm vụ học tập.
Thói quen đọc còn có thể hỗ trợ nhiều kỹ năng khác ngoài đọc hiểu. Trẻ thường xuyên đọc vì niềm vui có xu hướng tập trung, ghi nhớ và thực hiện các chức năng điều hành tốt hơn, đồng thời đạt kết quả cao hơn trong những bài đánh giá năng lực đọc.
Một số nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ giữa khả năng đọc và việc học toán, do hai lĩnh vực này cùng sử dụng một số cơ chế nhận thức và hoạt động thần kinh tương đồng. Nhóm trẻ yêu thích đọc cũng có xu hướng ngủ nhiều hơn và dành ít thời gian cho thiết bị màn hình.
Khi trưởng thành, giá trị của việc đọc tiếp tục mở rộng sang sức khỏe tinh thần và các mối quan hệ xã hội. Khảo sát Quick Reads do The Reading Agency thực hiện năm 2015 cho thấy trong số những người đọc khoảng 30 phút mỗi tuần, 64% cảm thấy họ hiểu cảm xúc của người khác tốt hơn.
Sách cũng tạo động lực để một số người thay đổi cuộc sống từ tìm công việc mới, rời bỏ một mối quan hệ không lành mạnh đến thử những trải nghiệm chưa từng có.
Bên cạnh đó, đọc sách cũng được xem là một cách thư giãn hiệu quả, với 38% người trưởng thành lựa chọn hoạt động này để giảm căng thẳng. Một nghiên cứu thậm chí ghi nhận chỉ 6 phút đọc sách có thể giúp mức độ căng thẳng giảm đáng kể.
Lợi ích về mặt xã hội cũng có thể được duy trì thông qua việc đọc cùng người khác, tham gia câu lạc bộ sách hoặc trò chuyện về những tác phẩm yêu thích. Đây là những hoạt động giúp tạo ra sự kết nối, đặc biệt hữu ích với người lớn tuổi.
Ở tuổi già, đọc sách còn được quan tâm bởi khả năng duy trì sức khỏe não bộ. Các nghiên cứu cho thấy những hoạt động kích thích nhận thức như đọc có liên quan đến tốc độ suy giảm nhận thức chậm hơn và nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn.
Một nghiên cứu năm 2021 cũng ghi nhận người cao tuổi thường xuyên đọc đạt kết quả tốt hơn trong các bài kiểm tra nhận thức so với những người không duy trì thói quen này.
Theo bác sĩ Trinh, đọc sách có thể góp phần xây dựng dự trữ nhận thức, giúp não duy trì khả năng thích nghi trước những thay đổi của quá trình lão hóa.
Tuy nhiên, đây không phải phương pháp điều trị hay biện pháp có thể đảm bảo ngăn ngừa sa sút trí tuệ. Đọc sách phù hợp hơn khi được xem là một phần của lối sống lành mạnh bên cạnh vận động, ngủ đủ giấc và duy trì các mối quan hệ xã hội.
Với cách thực hiện đơn giản, chi phí thấp và phù hợp với nhiều độ tuổi, đọc sách vẫn là một thói quen dễ duy trì nhưng mang lại giá trị lâu dài. Từ khả năng học tập ở trẻ nhỏ, sức khỏe tinh thần ở người trưởng thành đến việc duy trì chức năng nhận thức khi về già, vài phút dành cho một cuốn sách mỗi ngày có thể trở thành khoảng thời gian hữu ích cho cả não bộ lẫn đời sống tinh thần.