Không chỉ dừng lại trên chiến trường, cuộc chiến tại Iran đang làm lộ rõ những “điểm nghẽn” kinh tế mong manh của thế giới, từ các tuyến vận chuyển năng lượng đến nguồn cung phân bón và khí công nghiệp. Điều này khiến nhiều nhà kinh tế lo ngại rằng các gián đoạn trong chuỗi cung ứng có thể ảnh hưởng đến giá cả và thương mại toàn cầu trong thời gian dài, ngay cả khi xung đột đã kết thúc.
Theo giới chuyên gia, thị trường tài chính hiện có thể đang đánh giá thấp mức độ thiệt hại mà cuộc chiến tại Iran gây ra cho kinh tế toàn cầu nếu xung đột kéo dài hơn so với dự đoán của nhà đầu tư.
Ông Frederic Schneider, nghiên cứu viên cấp cao tại Middle East Council on Global Affairs, nhận định rằng nếu cuộc chiến tiếp tục thêm một tháng nữa và giá năng lượng tăng mạnh, hậu quả đối với kinh tế toàn cầu có thể trở nên vô cùng nghiêm trọng. “Kịch bản tồi tệ nhất là kinh tế suy thoái trong khi lãi suất vẫn phải tăng để kiềm chế lạm phát”, ông Schneider nói. Sự kết hợp này có thể khiến các “bong bóng” tài sản vỡ và thậm chí dẫn đến một cuộc khủng hoảng nợ tương tự như cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008.
ĐIỂM NGHẼN CHIẾN LƯỢC CỦA NGÀNH NĂNG LƯỢNG TOÀN CẦU
Phần lớn rủi ro kinh tế xoay quanh eo biển Hormuz - tuyến đường biển hẹp nối Vịnh Ba Tư với các thị trường năng lượng toàn cầu. Khoảng 1/5 nguồn cung dầu mỏ của thế giới được vận chuyển qua eo biển này, cùng với một lượng lớn khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) - nguồn năng lượng quan trọng đối với an ninh năng lượng của châu Á và châu Âu.
“Đây là điểm nghẽn quan trọng nhất của thế giới đối với các sản phẩm hydrocarbon và phân bón, đồng thời là trung tâm trung chuyển giữa châu Á và châu Âu”, ông Frederic Schneider từ Middle East Council on Global Affairs cho biết. Theo ông, chỉ cần sự gián đoạn nhỏ tại đây cũng có thể nhanh chóng tác động đến giá cả toàn cầu.
Tác động kinh tế của cuộc chiến không chỉ giới hạn ở dầu mỏ. Khí tự nhiên từ khu vực Vịnh vẫn đóng vai trò quan trọng đối với nhiều quốc gia Đông Á cũng như một số nước châu Âu, đặc biệt trong bối cảnh các nước này vẫn đang điều chỉnh sau khi mất nguồn cung khí đốt từ Nga do xung đột tại Ukraine.
Chi phí nhiên liệu tăng cao có thể lan rộng sang toàn bộ nền kinh tế bởi nhiều ngành công nghiệp phụ thuộc lớn vào vận tải và năng lượng.
“Cú sốc lớn nhất chắc chắn vẫn là các sản phẩm hydrocarbon, không chỉ dầu mà cả khí tự nhiên”, ông Frederic Schneider nói, đồng thời lưu ý rằng thị trường năng lượng thường là kênh đầu tiên truyền tác động của xung đột địa chính trị sang nền kinh tế toàn cầu.
Một số hệ lụy khác có thể xuất hiện ở những lĩnh vực ít được chú ý hơn. Ông Schneider chỉ ra rằng heli, loại khí được sản xuất như một sản phẩm phụ trong quá trình khai thác khí tự nhiên, cũng có thể bị ảnh hưởng.
Qatar hiện chiếm khoảng một phần ba nguồn cung heli toàn cầu. Loại khí này đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất chất bán dẫn cũng như các thiết bị chẩn đoán hình ảnh y tế.
Do đó, nếu hoạt động sản xuất hoặc vận chuyển bị gián đoạn, các ngành công nghệ và y tế ở nhiều khu vực ngoài Trung Đông cũng có thể chịu tác động tiêu cực.
Ngoài heli, một số vật liệu công nghiệp khác cũng được nhắc đến. Lưu huỳnh, một sản phẩm phụ khác từ sản xuất hydrocarbon được sử dụng trong chế biến đồng và nhiều hoạt động công nghiệp, có thể trở nên khan hiếm hơn nếu chuỗi cung ứng bị gián đoạn.
Nông nghiệp cũng có nguy cơ chịu ảnh hưởng lớn khi cuộc xung đột làm gián đoạn sản xuất hoặc thương mại phân bón. Theo ông Schneider, thời điểm xảy ra chiến tranh đặc biệt nhạy cảm bởi nhiều khu vực trên thế giới đang bước vào mùa gieo trồng.
“Một cú sốc khác có thể kéo dài ngay cả khi xung đột sớm kết thúc là tình trạng tắc nghẽn nguồn cung phân bón”, ông chỉ ra. Việc nguồn cung phân bón giảm trong mùa gieo trồng mùa xuân có thể dẫn đến sản lượng thu hoạch thấp hơn vào cuối năm và khiến giá thực phẩm tăng cao.
HỆ LỤY KÉO DÀI SAU CHIẾN TRANH
Ngay cả khi giao tranh kết thúc trong thời gian tương đối ngắn, một số thiệt hại kinh tế vẫn có thể kéo dài.
Ông Frederic Schneider tại Middle East Council on Global Affairs cho biết việc sửa chữa cơ sở hạ tầng bị hư hại và khôi phục các cơ sở năng lượng phải ngừng hoạt động có thể mất nhiều tháng, kéo dài tình trạng tắc nghẽn nguồn cung trong nhiều ngành công nghiệp.
Xung đột cũng có thể làm thay đổi cách các doanh nghiệp đánh giá rủi ro tại khu vực này. Các công ty vận tải biển toàn cầu có thể phải xem xét lại mức độ an toàn khi hoạt động tại Vịnh Ba Tư, trong khi đầu tư, du lịch và nguồn nhân lực quốc tế có thể thận trọng hơn khi quay trở lại.
Giá năng lượng tăng cao cũng có thể khiến nhiệm vụ của các ngân hàng trung ương trở nên khó khăn hơn. Trong hai năm qua, nhiều ngân hàng trung ương đã nỗ lực kiềm chế lạm phát sau giai đoạn giá cả leo thang trên toàn cầu.
Nếu giá dầu và khí đốt tiếp tục tăng, áp lực lạm phát có thể quay trở lại, buộc các nhà hoạch định chính sách phải trì hoãn việc cắt giảm lãi suất hoặc thậm chí tiếp tục thắt chặt chính sách tiền tệ.
Một cuộc xung đột kéo dài kết hợp với giá năng lượng duy trì ở mức cao có thể tạo ra điều kiện cho tình trạng “đình lạm” - sự kết hợp hiếm gặp giữa lạm phát cao và tăng trưởng kinh tế yếu, vốn rất khó xử lý đối với các nhà hoạch định chính sách, ông Schneider nhấn mạnh.
Trong kịch bản này, khu vực Vùng Vịnh, châu Âu, Đông Á và nhiều nền kinh tế đang phát triển có thể phải chịu áp lực lớn nhất. Ngay cả Mỹ cũng có thể cảm nhận tác động, bất chấp việc nước này đang ngày càng độc lập hơn về năng lượng.
