Một bản sao tàu Titanic kích thước thật, một tòa “Thủy Ti Môn” (Dinh thự Thủy quan) khổng lồ và những thị trấn cổ được phục dựng trên quy mô lớn đều là những ví dụ tiêu biểu của làn sóng đầu tư du lịch đầy tham vọng trên khắp Trung Quốc.
Tuy nhiên, chính quyền địa phương và chủ đầu tư lại quên mất một thực tế mang tính căn bản, đó là xây dựng điểm tham quan dễ hơn nhiều so với việc thu hút khách du lịch đến đó.
Trên mạng xã hội Trung Quốc, nhiều đoạn video cho thấy một con tàu du lịch khổng lồ nằm bất động tại xưởng đóng tàu bên bờ sông Kỳ, huyện Đại An, tỉnh Tứ Xuyên. Công trình vẫn bao quanh bởi giàn giáo và cần cẩu, nhưng phần thân tàu đã nhuốm màu thời gian, loang lổ đầy vệt gỉ sét.
Không ít nhà sáng tạo nội dung đã gọi nơi đây là một “phế tích hiện đại”, thậm chí hào hứng tìm cách đột nhập vào bên trong để ghi lại cảnh tượng xuống cấp của dự án.
Theo China Newsweek, dự án bản sao tàu Titanic tỷ lệ 1:1 được khởi công từ năm 2014 với tổng vốn đầu tư dự kiến 1 tỷ nhân dân tệ (tương đương 140 triệu USD), và ban đầu được kỳ vọng sẽ thực hiện chuyến hải trình đầu tiên vào năm 2017. Nhưng đến nay công trình mới chỉ hoàn thiện khoảng 90% phần kết cấu thép bên ngoài, còn các hạng mục nội thất vẫn chưa hề được triển khai. Trả lời các câu hỏi trên mạng vào năm 2024 về khả năng dự án bị bỏ dở, chính quyền huyện Đại Anh thừa nhận công trình đã phải tạm dừng sau khi nhà đầu tư gặp khó khăn tài chính.
NHỮNG CÔNG TRÌNH PHÔ TRƯỜNG VÀ NÚI NỢ KHỔNG LỒ
Đại Anh không phải trường hợp cá biệt. Cách đó khoảng 600 km, tại huyện Độc Sơn thuộc Châu tự trị dân tộc Bố Y và Miêu Kiềm Nam, tỉnh Quý Châu, chính quyền địa phương từng khởi công công trình mang tên “Tòa nhà Thủy Ti đầu tiên trên thế giới” vào năm 2016 với tổng vốn đầu tư 200 triệu nhân dân tệ, trong khi GDP cả năm của huyện lúc đó chỉ khoảng 7,3 tỷ nhân dân tệ. Dự án sau cũng rơi vào khó khăn tài chính và buộc phải dừng thi công trong một thời gian. Dù dự án Thủy Ti Môn tại Độc Sơn đã được tiếp quản vào năm 2024 và chuyển đổi thành khách sạn dưới sự vận hành của Tập đoàn Gemei cùng Tập đoàn Phát triển Công nghiệp Du lịch Quý Châu, nhưng địa phương này vẫn đang phải xử lý những hệ lụy để lại, dù mới chỉ thoát nghèo từ năm 2020.
Cả Đại Anh và Độc Sơn đều là những khu vực xa xôi, kinh tế kém phát triển, do vậy họ từng đặt cược tương lai vào các dự án du lịch văn hóa quy mô lớn với hy vọng tạo cú hích cho tăng trưởng. Nhưng cuối cùng, cả hai đều không thấy được hiệu quả như kỳ vọng, đổi lại là những công trình dang dở cùng nhiều câu hỏi về cái giá phải trả cho việc chạy theo các dự án gây tiếng vang.
Năm 2019, Báo Kiểm tra Kỷ luật và Giám sát Trung Quốc - cơ quan ngôn luận của Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương Trung Quốc (CCDI) - đưa tin rằng ông Phan Chí Lập, Bí thư huyện Độc Sơn khi đó, đã một món nợ lớn để tài trợ cho hàng loạt dự án mang tính phô trương nhằm phục vụ thành tích cá nhân.
Trong số đó có Thủy Ti Môn và công trình được quảng bá là kiến trúc gốm tráng men cao nhất thế giới. Đến khi ông Phan bị khai trừ khỏi Đảng Cộng sản Trung Quốc và cách chức, tổng nợ của huyện Độc Sơn đã vượt 40 tỷ nhân dân tệ, phần lớn là các khoản vay có chi phí tài chính trên 10% mỗi năm.
Trong hai năm gần đây, đánh giá chính thức về rủi ro nợ của huyện đã chuyển từ mức “cơ bản được kiểm soát” sang “được kiểm soát hiệu quả”. Báo cáo công tác chính quyền năm 2026 cho biết địa phương vẫn đang tiếp tục xử lý các khoản nợ tích lũy từ những nhiệm kỳ trước và tận dụng các chính sách hỗ trợ từ trung ương. Điều này cho thấy áp lực nợ đã giảm bớt nhưng việc giải quyết triệt để sẽ còn mất nhiều thời gian.
Tương tự như trường hợp tại Độc Sơn, dự án “Thành phố Trường thọ Dao Hán” được khởi động tại huyện tự trị dân tộc Dao Cung Thành vào năm 2018 cũng rơi vào cảnh dang dở. Ông Đặng Tiểu Cường, Bí thư huyện thời điểm đó, bị khai trừ khỏi Đảng Cộng sản Trung Quốc vào năm 2022 và đến năm 2024 bị tuyên án 19 năm tù.
Ông Đường Nhân Vũ, giáo sư tại Học viện Quản trị thuộc Đại học Sư phạm Bắc Kinh cho biết, ở nhiều huyện và khu vực vùng sâu vùng xa, cơ hội phát triển các ngành sản xuất, bán dẫn hay công nghiệp nặng là rất hạn chế.
Trong bối cảnh đó, du lịch văn hóa - một lĩnh vực “mềm” và linh hoạt hơn - trở thành lựa chọn giúp các quan chức địa phương dễ dàng tạo ra những thành tích có thể nhìn thấy được. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ nhiều quan chức quan tâm đến việc tạo dấu ấn trong nhiệm kỳ hơn là đánh giá nghiêm túc tính bền vững về mặt kinh tế của các dự án.
Voi trắng (white elephant) là thuật ngữ dùng để chỉ những dự án, công trình hoặc tài sản có chi phí đầu tư rất lớn nhưng hiệu quả thấp, không tạo ra giá trị tương xứng, thậm chí trở thành gánh nặng tài chính cho chủ sở hữu hoặc địa phương.
Ông nhận xét: “Dự án sẽ tạo ra lợi ích gì? Có đáng để đầu tư hay không? Tác động sẽ như thế nào? Không ai thực sự xem xét đầy đủ những câu hỏi đó hay cân nhắc về nguy cơ xảy ra hiện tượng “voi trắng”.
Đầu năm 2026, chính phủ Trung Quốc đã chính thức phát động chiến dịch giáo dục trên toàn quốc về xây dựng và thực hành quan điểm đúng đắn về thành tích quản trị. Động thái này diễn ra trong bối cảnh ngày càng có nhiều chỉ trích cho rằng một số chính quyền địa phương đã theo đuổi các dự án hào nhoáng để ghi điểm chính trị mà không cân nhắc đầy đủ khả năng tài chính cũng như nguồn lực thực tế.
KHI DU LỊCH TRỞ THÀNH CÔNG CỤ BÁN BẤT ĐỘNG SẢN
Trong giai đoạn bùng nổ bất động sản tại Trung Quốc, nhiều chính quyền địa phương đã tìm cách thu hút các nhà phát triển lớn tham gia vào những dự án du lịch văn hóa theo mô hình được gọi là “du lịch dựng sân khấu, bất động sản đóng vai chính”.
Trích dẫn phân tích của NetEase Datablog năm 2021, có tới 63 thành phố tại Trung Quốc đã xây dựng các điểm đến mang phong cách “Santorini thu nhỏ”, trong khi 62 thành phố phát triển những phiên bản “Kyoto thu nhỏ”. Bên cạnh đó là xu hướng xây dựng các thị trấn cổ “trăm cái như một".
Ông Từ Kiện, giáo sư tại Đại học Giao thông Thượng Hải chia sẻ, du khách đã nhiều lần lên tiếng về việc những địa điểm này thiếu bản sắc và có quá nhiều nét tương đồng. Ông cho rằng sao chép mô hình có sẵn là lựa chọn ít tốn kém và dễ thực hiện nhất đối với chính quyền địa phương, thay vì đầu tư xây dựng tài sản văn hóa riêng.
“Mô hình này có thể hấp dẫn lúc đầu nhưng thường thiếu động lực dài hạn. Một thương hiệu du lịch văn hóa địa phương không thể được tạo ra từ hư không mà phải bắt nguồn từ chính đời sống của địa phương đó”, ông Từ Kiện nhấn mạnh.
Theo số liệu của Viện Nghiên cứu Thành cổ và Văn hóa, Trung Quốc hiện có hơn 2.800 thị trấn cổ, trong đó nhiều nơi đã trở thành “thị trấn ma”. Dữ liệu từ các nền tảng Qichacha và Tianyancha cho thấy gần 40% trong số hơn 27.000 doanh nghiệp liên quan đến du lịch thị trấn cổ đang ở trạng thái hoạt động bất thường, bao gồm giải thể, đóng cửa hoặc ngừng kinh doanh. Điển hình là thị trấn cổ Đại Dung tại Trương Gia Giới, dự án có vốn đầu tư 2,4 tỷ nhân dân tệ nhưng đã lỗ lũy kế hơn 1 tỷ nhân dân tệ sau bốn năm vận hành thử nghiệm và hiện đứng trước nguy cơ phá sản.
Ông Trình Vĩ, kỹ sư tại một công ty tư vấn quy hoạch đô thị, tiết lộ rằng làn sóng phát triển các thị trấn du lịch trong khoảng năm 2016 thực chất gắn liền với mục tiêu đẩy nhanh bán đất và tăng thu ngân sách.
Theo báo cáo đầu tư và tài chính ngành du lịch văn hóa Trung Quốc năm 2019, thị trường đầu tư du lịch văn hóa của nước này đạt quy mô 1.780 tỷ nhân dân tệ. Trong đó, các tổ hợp du lịch và thị trấn du lịch chiếm tới 90,34% tổng vốn đầu tư, với mức đầu tư bình quân khoảng 8 tỷ nhân dân tệ mỗi dự án. Nhiều dự án bị đổ vỡ đều thuộc nhóm này.
Một bài viết lan truyền rộng rãi trên Internet Trung Quốc năm 2021 mang tên “Danh sách khai tử các thị trấn đặc sắc” ước tính ít nhất 100 thị trấn du lịch đã bị bỏ hoang hoặc phá sản. Theo giới trong ngành, con số hiện nay có thể đã tăng gấp đôi.
Ông Trình Vĩ cho rằng trong mô hình hợp tác này, cả chính quyền địa phương và doanh nghiệp bất động sản đều theo đuổi những lợi ích riêng. Chính quyền muốn bán đất nhanh hơn, còn doanh nghiệp kỳ vọng hạ tầng được cải thiện để nâng giá trị dự án. “Cả hai bên đều muốn hưởng lợi ngắn hạn từ đất đai và bất động sản, nhưng cuối cùng có thể không bên nào đạt được điều mình mong muốn”, ông nói.
