Trong nhiều thập kỷ, sở hữu một căn nhà, một chiếc ô tô hay những món đồ giá trị luôn được xem là những cột mốc quan trọng đánh dấu sự trưởng thành và thành công của mỗi người. Quan niệm "an cư lạc nghiệp" ở Việt Nam hay "Giấc mơ Mỹ" tại Mỹ đều được xây dựng trên nền tảng rằng tích lũy tài sản là con đường mang lại sự ổn định và an toàn về tài chính.
Tuy nhiên, chỉ trong vài năm gần đây, quan niệm đó đang dần thay đổi. Thay vì dành nhiều năm tích lũy để mua bằng được một căn hộ hay một chiếc xe, ngày càng nhiều người trẻ lựa chọn trả tiền để được sử dụng tài sản khi cần, thay vì sở hữu chúng lâu dài.
Xu hướng này còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác như thời trang, nội thất, điện thoại, thiết bị gia dụng hay văn phòng làm việc. Thay vì bỏ ra một khoản tiền lớn để mua một sản phẩm rồi sử dụng trong nhiều năm, người tiêu dùng dần quen với việc trả phí định kỳ hoặc thuê theo nhu cầu để tiếp cận những gì phù hợp nhất ở từng thời điểm. Đó là sự chuyển dịch từ nền kinh tế sở hữu (ownership economy) sang nền kinh tế tiếp cận (access economy), nơi giá trị không còn nằm ở việc tài sản thuộc về ai mà ở khả năng sử dụng tài sản đó một cách linh hoạt, hiệu quả và tiết kiệm chi phí.
KHI QUYỀN SỬ DỤNG QUAN TRỌNG HƠN QUYỀN SỞ HỮU
Thay đổi này không xuất hiện một cách ngẫu nhiên mà là kết quả của nhiều biến động kinh tế và xã hội diễn ra trong hơn một thập kỷ qua.
Sau đại dịch Covid-19, giá bất động sản, ô tô và nhiều tài sản giá trị cao đều tăng mạnh tại nhiều quốc gia, trong khi thu nhập của người lao động không theo kịp tốc độ tăng giá. Việc sở hữu một căn nhà hay một chiếc xe vì thế đòi hỏi nguồn vốn lớn hơn trước rất nhiều, đồng thời kéo theo các chi phí dài hạn như lãi vay, bảo hiểm, bảo trì và khấu hao.
Trong bối cảnh đó, đi thuê trở thành phương án giúp người tiêu dùng giảm đáng kể chi phí ban đầu, đồng thời tránh bị ràng buộc bởi những khoản nợ kéo dài hàng chục năm.
Bên cạnh yếu tố tài chính, sự thay đổi của thị trường lao động cũng góp phần thúc đẩy xu hướng này. Không giống các thế hệ trước thường gắn bó lâu dài với một doanh nghiệp hay một địa phương, lực lượng lao động trẻ hiện nay có xu hướng thay đổi công việc thường xuyên hơn, sẵn sàng chuyển thành phố, chuyển quốc gia hoặc làm việc từ xa.
Khi cuộc sống trở nên linh hoạt hơn, việc sở hữu những tài sản có giá trị lớn cũng đồng nghĩa với việc phải chấp nhận nhiều cam kết tài chính dài hạn hơn. Chính điều đó khiến không ít người lựa chọn giải pháp chỉ trả tiền cho những gì họ thực sự cần sử dụng.
Một yếu tố quan trọng khác là đà phát triển của công nghệ. Trong hơn 10 năm qua, người tiêu dùng trên toàn thế giới đã dần quen với việc sử dụng các dịch vụ theo hình thức thuê bao (subscription) như Netflix, Spotify, Amazon Prime... Những trải nghiệm này dần hình thành một tư duy tiêu dùng mới.
Tương tự như tại Mỹ hay Châu Âu, Việt Nam cũng đang chứng kiến những thay đổi đáng chú ý trong hành vi tiêu dùng. Thế hệ Millennials và Gen Z nay có cách nhìn khác về tài sản so với cha mẹ mình. Nhiều người chấp nhận thuê nhà để sống gần nơi làm việc, thay vì mua nhà ở khu vực xa trung tâm và dành nhiều thời gian di chuyển mỗi ngày. Họ cũng ưu tiên sử dụng các dịch vụ gọi xe, thuê xe thay vì vội vàng mua ô tô.
Không ít người coi khoản tiền tiết kiệm được từ việc chưa mua nhà hoặc chưa mua xe là nguồn lực để đầu tư cho giáo dục, nâng cao kỹ năng, du lịch, khởi nghiệp hoặc tích lũy cho những mục tiêu khác.
Điều đó không có nghĩa người trẻ Việt Nam không còn mong muốn sở hữu tài sản mà yếu tố thay đổi là họ không còn xem việc sở hữu càng sớm càng tốt là mục tiêu duy nhất. Thay vào đó, họ bắt đầu cân nhắc hiệu quả sử dụng vốn, mức độ linh hoạt trong cuộc sống và chi phí cơ hội của từng quyết định tài chính.
HAI LĨNH VỰC CHỨNG KIẾN ĐÀ CHUYỂN DỊCH MẠNH MẼ
Trong số các lĩnh vực chịu tác động của sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng, bất động sản và ô tô được xem là hai thị trường phản ánh rõ nét nhất quá trình dịch chuyển từ quyền sở hữu sang quyền sử dụng. Đây đều là những tài sản có giá trị lớn, đòi hỏi người mua phải bỏ ra khoản vốn đáng kể và chấp nhận các cam kết tài chính kéo dài nhiều năm.
Mỹ là một trong những quốc gia cho thấy rõ sự thay đổi này. Theo số liệu của Cục Điều tra Dân số Mỹ (U.S. Census Bureau), hiện có khoảng 46 triệu hộ gia đình đang thuê nhà - mức cao nhất từ trước đến nay. Thay vì chỉ xem thuê nhà là bước đệm trước khi mua nhà, ngày càng nhiều người coi đây là lựa chọn lâu dài để duy trì sự linh hoạt về tài chính và nơi ở. Khảo sát của Entrata cho thấy gần 3/4 người thuê nhà thuộc Gen Z tin rằng thuê nhà là lựa chọn thông minh hơn mua nhà trong bối cảnh hiện nay.
Theo công ty môi giới bất động sản và công nghệ địa ốc Redfin, giá nhà tại Mỹ hiện cao hơn khoảng 40% so với trước đại dịch, với giá bán trung vị của một căn đã vượt 440.000 USD. Cùng với đó, lãi suất vay mua nhà kỳ hạn 30 năm phổ biến tại Mỹ nhiều thời điểm vẫn dao động quanh mức cao 7%.
Chính vì những gánh nặng tài chính mà độ tuổi mua nhà lần đầu cũng liên tục tăng. Theo Bankrate, tuổi trung bình của người mua nhà lần đầu tại Mỹ đã tăng từ 29 tuổi vào năm 1980 lên 38 tuổi hiện nay.
Không chỉ Mỹ, nhiều nền kinh tế khác cũng đang chứng kiến xu hướng tương tự. Trong bối cảnh đó, thuê nhà không còn bị coi là dấu hiệu của sự thiếu ổn định mà dần trở thành một quyết định tài chính mang tính chiến lược.
Nếu bất động sản phản ánh sự thay đổi trong cách người trẻ tích lũy tài sản, thì ngành ô tô lại cho thấy sự thay đổi trong cách họ tiếp cận nhu cầu di chuyển. Trong nhiều thập kỷ, sở hữu ô tô là biểu tượng của thành công và sự ổn định tài chính. Tuy nhiên, điều đó đang dần thay đổi, đặc biệt tại các đô thị lớn.
Tại UAE - thị trường vốn nổi tiếng với văn hóa xe sang - ngày càng nhiều người thuộc Gen Z lựa chọn thuê hoặc thuê dài hạn thay vì mua xe. Khảo sát của YouGov cho thấy 21% người dân UAE từ 18 đến 50 tuổi thích thuê xe hơn mua xe. Hai lý do được nhắc đến nhiều nhất là tiết kiệm chi phí và sự thuận tiện.
Khái niệm "Mobility-as-a-Service" (MaaS) - coi việc di chuyển là một dịch vụ thay vì một tài sản - vì thế đang được nhiều quốc gia thúc đẩy. Trong tương lai, cùng với sự phát triển của xe điện, trí tuệ nhân tạo và công nghệ xe tự lái, người dùng có thể chỉ cần đặt xe qua ứng dụng, phương tiện sẽ tự đến đón và toàn bộ quá trình thanh toán, bảo trì hay nâng cấp đều do nhà cung cấp dịch vụ đảm nhiệm.
Trong những năm tới, khi công nghệ tiếp tục phát triển, nền kinh tế số mở rộng và các mô hình kinh doanh dựa trên thuê bao ngày càng phổ biến, ranh giới giữa "mua" và "thuê" sẽ tiếp tục mờ đi.
Nói cách khác, nếu thế kỷ XX được định hình bởi nền kinh tế sở hữu, thì những thập kỷ đầu của thế kỷ XXI đang chứng kiến sự trỗi dậy của nền kinh tế tiếp cận. Đây cũng sẽ là nền tảng cho sự phát triển của nền kinh tế thuê bao (subscription economy).