Phiên tòa xét xử cựu Bộ trưởng Giáo dục Indonesia, nhà đồng sáng lập Gojek Nadiem Makarim đang dần vượt ra khỏi khuôn khổ một vụ án tham nhũng đơn thuần, khi các nhà đầu tư và lãnh đạo công nghệ theo dõi diễn biến như một phép thử về ranh giới giữa chính sách thiếu sót và trách nhiệm hình sự.
Cụ thể, các cáo buộc liên quan đến chương trình mua sắm 1,2 triệu máy tính xách tay cho trường học công trong giai đoạn ông Makarim giữ chức bộ trưởng từ năm 2019 đến 2022. Các công tố viên cho rằng chương trình này đã gây ra thiệt hại đáng kể cho ngân sách nhà nước và ưu ái các thiết bị sử dụng hệ điều hành của Google.
Trong giai đoạn đại dịch Covid-19, Bộ Giáo dục Indonesia khi đó do ông Nadiem Makarim đứng đầu đã triển khai một chương trình số hóa quy mô lớn nhằm thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong lớp học bằng cách phân phối máy tính xách tay tới các trường học trên khắp cả nước.
Tuy nhiên, các nghi vấn về chương trình bắt đầu xuất hiện vào tháng 5 năm ngoái, khi Văn phòng Tổng chưởng lý Indonesia bắt đầu điều tra quy trình mua sắm.
Vụ việc leo thang vào ngày 4/9, khi Văn phòng Tổng chưởng lý thông báo ông Nadiem chính thức bị xác định là nghi phạm và bị tạm giam liên quan đến cuộc điều tra. Còn có 4 nghi phạm khác, trong đó bao gồm Ibrahim Arief, cựu phó chủ tịch tại nền tảng thương mại điện tử Bukalapak, người khi đó đang làm cố vấn cho Bộ Giáo dục trong chương trình số hóa.
Trong bản cáo trạng được đọc tại tòa, các công tố viên cho biết Bộ giáo dục khi đó đã mua khoảng 1,2 triệu máy tính Chromebook trong giai đoạn 2020 - 2022, với tổng ngân sách ước tính khoảng 10.000 tỷ rupiah (khoảng 630 triệu USD), bất chấp các khuyến nghị nội bộ trước đó là ưu tiên thiết bị sử dụng hệ điều hành Microsoft Windows.
Nhóm công tố viên cáo buộc quy trình mua sắm đã bị thao túng theo hướng mang lại lợi ích cho một số nhà cung cấp nhất định và thúc đẩy việc áp dụng thiết bị chạy ChromeOS trên toàn hệ thống giáo dục quốc gia. Điều tra viên cũng cho rằng một số nhà cung cấp đã bán máy tính cho chính phủ với giá bị thổi phồng, góp phần gây thiệt hại ước tính hơn 2.180 tỷ rupiah (khoảng 145 triệu USD) cho ngân sách nhà nước.
Ông Nadiem Makarim, 41 tuổi, liên tục bác bỏ mọi cáo buộc. Trong một tuyên bố đăng trên tài khoản LinkedIn hiện do đội ngũ pháp lý quản lý sau khi ông bị tạm giam, ông khẳng định mình vô tội trước mọi cáo buộc và bác bỏ cáo buộc gây thiệt hại tài chính cho nhà nước.
Phiên tòa dự kiến sẽ có phán quyết vào tháng 5, khoảng tám tháng kể từ khi ông bị tạm giam.
TÂM ĐIỂM LIÊN QUAN TỚI GOOGLE
Một trong những khía cạnh gây tranh cãi nhất của vụ án xoay quanh các cáo buộc liên quan giữa việc mua Chromebook và các khoản đầu tư của Google.
Trong phiên điều trần đầu tiên vào tháng 1, các công tố viên cho rằng ông Nadiem Nakarim đã đặt ra các yêu cầu thực tế chỉ phù hợp với hệ điều hành của Google, nhằm biến công ty này trở thành bên kiểm soát duy nhất hệ sinh thái giáo dục tại Indonesia.
Các công tố viên cũng cáo buộc Google cung cấp khoản thanh toán lên tới khoảng 809 tỷ rupiah (~52 triệu USD) cho Bộ. Họ cho rằng các khoản thanh toán này có liên quan đến quyết định áp dụng thiết bị ChromeOS cho trường học, đồng thời họ còn đề cập đến khả năng tồn tại mối liên hệ giữa dự án mua sắm này và khoản đầu tư của Google vào Gojek. Google đã đầu tư vào Gojek trong giai đoạn 2017 - 2021, với tổng số vốn khoảng 786 triệu USD.
Việc mua sắm Chromebook vẫn được triển khai bất chấp một đánh giá nội bộ của bộ từ năm 2018 cho thấy các thiết bị này cần kết nối Internet ổn định để hoạt động hiệu quả.
Các công tố viên cho biết thêm, chương trình đã được triển khai sau khi ông Nadiem bị cáo buộc tổ chức nhiều cuộc họp trong năm 2020 với đại diện Google khu vực châu Á - Thái Bình Dương và Google Indonesia, điều mà ông đã phủ nhận trước tòa. Tại phiên điều trần hôm thứ Hai, các cựu lãnh đạo Google khu vực châu Á - Thái Bình Dương được triệu tập làm nhân chứng đã bác bỏ các cáo buộc. Những người xuất hiện bao gồm ông Caesar Sengupta và Scott Beaumont – cả hai đều tham gia điều trần qua hình thức trực tuyến từ văn phòng Google tại Singapore. Ông Caesar Sengupta cho biết Google chỉ là nhà đầu tư thiểu số trong các công ty liên quan đến hệ sinh thái công nghệ Indonesia và không kiểm soát các quyết định chính sách của doanh nghiệp hay chính phủ.
Ông cũng bác bỏ các cáo buộc cho rằng hoạt động đầu tư của Google có liên quan đến việc mua Chromebook. “Hoàn toàn không có mối liên hệ nào giữa khoản đầu tư của Google và chính sách của chính phủ về việc sử dụng ChromeOS”, ông nói, đồng thời khẳng định cáo buộc về khoản thanh toán 809 tỷ rupiah là không đúng sự thật. Ông Beaumont cũng đưa ra quan điểm tương tự, chia sẻ rằng chưa từng có bất kỳ yêu cầu nào từ phía chính phủ Indonesia về việc đầu tư hay thanh toán liên quan đến chính sách Chromebook.
TỪ BIỂU TƯỢNG START-UP ĐẾN BỊ CÁO THAM NHŨNG
Từ lâu, Indonesia đã phải đấu tranh đối với tình trạng tham nhũng liên quan đến mua sắm công - một trong những nguồn gây thất thoát ngân sách đáng kể. Ủy ban Chống tham nhũng Indonesia (KPK) xác định mua sắm hàng hóa và dịch vụ là một trong những lĩnh vực phổ biến nhất liên quan đến các vụ án tham nhũng.
Dù phiên tòa tập trung vào các chi tiết trong quy trình mua sắm công, vụ việc đã thu hút sự quan tâm toàn cầu do xuất thân đặc biệt của ông Nadiem, bởi doanh nhân này được xem là một trong những gương mặt tiêu biểu của làn sóng khởi nghiệp tại Indonesia. Ông đồng sáng lập Gojek - một trong những công ty công nghệ giá trị hàng đầu Đông Nam Á - trước khi gia nhập nội các của cựu Tổng thống Joko Widodo với vai trò Bộ trưởng Giáo dục.
Khi đó, việc bổ nhiệm ông được xem là tín hiệu cho thấy Indonesia đang mở cửa bộ máy hành chính cho các lãnh đạo đến từ lĩnh vực công nghệ.
Các nhà phân tích cho rằng hiện nay vụ việc đang được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau. Đối với một quốc gia đang hướng tới vị thế trung tâm công nghệ khu vực, phiên tòa có thể ảnh hưởng đến cách doanh nhân và giới chuyên môn đánh giá rủi ro chính sách khi tham gia khu vực công.
Ông Achmad Hidayat, chuyên gia kinh tế và chính sách công tại Đại học UPN Veteran Jakarta, cho rằng vụ án đã khiến một bộ phận cộng đồng công nghệ Indonesia ở nước ngoài và một số nhà đầu tư lo ngại, vì theo ông, nó cho thấy các quyết định chính sách có thể trở thành đối tượng của các thủ tục hình sự sau này.
“Những gì nhà đầu tư và giới công nghệ nhìn thấy không chỉ là một vụ án pháp lý. Họ thấy một tín hiệu rằng các quyết định chính sách gây tranh cãi tại Indonesia có thể dễ dàng chuyển thành rủi ro hình sự”, ông nói với phóng viên tờ The Business Times.
Một số nhà đầu tư nước ngoài cũng bày tỏ lo ngại tương tự.
Các nhà phân tích cho rằng vụ việc của ông Nadiem làm nổi bật những rủi ro rộng hơn mà nhà đầu tư và lãnh đạo doanh nghiệp có thể đối mặt khi tham gia các dự án liên quan đến chính phủ, đặc biệt khi các chính sách sau đó bị xem xét lại dưới các lãnh đạo chính trị mới.
Ông Leigh McKiernon, nhà sáng lập kiêm Tổng giám đốc công ty tư vấn StratEx, cho biết hệ thống luật pháp về cơ bản là hợp lý trên giấy tờ, nhưng cách diễn giải có thể thay đổi theo bối cảnh chính trị. “Dù khung pháp lý có vẻ hợp lý trên giấy, đã có tiền lệ rằng những người tin rằng họ đang hoạt động đúng luật nhưng sau đó lại rơi vào rắc rối,” ông chỉ ra.
Một vụ việc nổi bật khác là trường hợp ông Thomas Lembong, cựu Bộ trưởng Thương mại dưới thời ông Widodo. Ông bị cáo buộc tham nhũng vào năm 2024 liên quan đến nhập khẩu đường thô trong giai đoạn 2015 - 2017, dù các phiên tòa không cho thấy ông hưởng lợi cá nhân từ chính sách này.
Theo ông McKiernon, đối với nhà đầu tư, sự không chắc chắn như vậy có thể ảnh hưởng đến dòng vốn. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh Indonesia vẫn là một trong những thị trường lớn và hấp dẫn hàng đầu Đông Nam Á.
Dù vậy, ông khuyến nghị các nhà đầu tư nước ngoài nên thận trọng hơn khi tham gia các quan hệ hợp tác với cơ quan nhà nước và làm việc với các cố vấn pháp lý địa phương giàu kinh nghiệm, am hiểu môi trường pháp lý và động lực chính trị tại Indonesia.