Hơn 24 giờ sau khi lệnh ngừng bắn Mỹ - Iran được công bố, vẫn còn rất nhiều điều bất định xoay quanh khả năng eo biển Hormuz mở cửa trở lại - một nội dung cốt lõi của thỏa thuận - khiến những tín hiệu nhẹ nhõm ban đầu về việc khôi phục hoạt động tại tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới nhanh chóng bị phủ bóng “mây mù”.
Trong ngày đầu tiên của lệnh ngừng bắn và kéo dài sang ngày 9/4, lưu lượng tàu chở dầu và khí đốt vẫn chưa được khôi phục như kỳ vọng, dù trước đó hôm 7/4 Iran đưa ra thông báo đảm bảo an toàn hàng hải qua eo biển trong thời gian thoả thuận.
Theo dữ liệu theo dõi tàu thuyền được hãng Associated Press dẫn lại, chỉ có 4 tàu hàng rời bật hệ thống nhận dạng tự động (AIS) đi qua eo biển Hormuz. Một bộ dữ liệu khác từ AXSMarine cho thấy số tàu được xác nhận đi qua trong 24 giờ đầu của lệnh ngừng bắn là 11 chiếc. Các số liệu này không bao gồm những tàu thuộc “hạm đội bóng tối”, những tàu thuyền tắt thiết bị phát tín hiệu để né tránh các lệnh trừng phạt, trong khi một số nguồn tin khác cảnh báo về hiện tượng “giả mạo tín hiệu”, tức tàu có thể phát vị trí không chính xác.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 9/4 đã ra thông báo về các tuyến hàng hải thay thế. “Tất cả các tàu có ý định đi qua eo biển Hormuz sẽ nhận được khuyến cáo rằng, để tuân thủ các nguyên tắc an toàn hàng hải và tránh nguy cơ va chạm với thủy lôi, họ nên sử dụng các tuyến di chuyển thay thế”, thông báo nêu rõ, cho thấy IRGC muốn điều hướng luồng giao thông qua eo biển.
Ngay sau đó, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Saeed Khatibzadeh tuyên bố eo biển Hormuz đã mở cửa, nhưng do nguy cơ thủy lôi, mọi tàu thuyền phải phối hợp với Iran để đảm bảo an toàn khi đi qua. “Bất kỳ ai liên lạc với phía Iran đều sẽ được cấp phép đi qua”, ông Khatibzadeh nói với một kênh truyền hình Anh tại Tehran.
Cả Mỹ và Iran đều tuyên bố chiến thắng khi đạt được thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần, nhưng mỗi bên lại đưa ra những cách diễn giải rất khác nhau về điều khoản, bao gồm cả việc mở lại lưu thông qua eo biển Hormuz.
Tình hình rối loạn càng trầm trọng hơn khi Iran bất ngờ thông báo rằng theo thỏa thuận, họ sẽ bắt đầu thu phí tàu thuyền đi qua eo biển cùng với Oman, đồng thời việc lưu thông chỉ có thể thực hiện thông qua phối hợp với Lực lượng vũ trang Iran và có tính đến các hạn chế kỹ thuật.
Thông báo về việc thu phí trung chuyển của Iran đã vấp phải phản ứng dữ dội trên toàn cầu, bởi từ trước đến nay tàu thuyền không phải trả phí khi đi qua tuyến đường thuỷ này, và kế hoạch của Iran bị cho là vi phạm Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS). Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật Biển, được thông qua năm 1982, thiết lập khuôn khổ pháp lý cho các đại dương và vùng biển trên thế giới, bao gồm việc phân định quyền và thẩm quyền của các quốc gia trong hoạt động hàng hải.
Sau các cuộc không kích dữ dội của Israel tại Lebanon trong ngày 8/4, Iran càng cứng rắn hơn, gây sức ép đối với Mỹ và thế giới rằng họ sẽ kiểm soát và ban hành các điều kiện đối với việc đi lại qua eo biển.
Hôm 8/4, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Saeed Khatibzadeh nói rằng Iran sẽ cho phép tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz theo các chuẩn mực và luật pháp quốc tế khi Mỹ chấm dứt hành động gây hấn tại Trung Đông và Israel ngừng tấn công Lebanon, đồng thời gọi vụ ném bom chết người tại Beirut hôm thứ Tư là vi phạm có chủ ý đối với lệnh ngừng bắn.
Những tuyên bố của Iran hoàn toàn mâu thuẫn với phát biểu của Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng theo thỏa thuận ngừng bắn, eo biển Hormuz sẽ mở cửa và an toàn. “Sẽ có rất nhiều diễn biến tích cực! Rất nhiều tiền sẽ được tạo ra. Iran có thể bắt đầu quá trình tái thiết”, ông Trump viết trên mạng xã hội, chỉ vài giờ sau khi ông cảnh báo rằng cả một nền văn minh sẽ biến mất nếu Tehran không đồng ý dỡ bỏ phong tỏa eo biển Hormuz.
Oman nhanh chóng bác bỏ tuyên bố của Iran rằng hai nước sẽ cùng thu phí trung chuyển trong thời gian ngừng bắn hai tuần, nhằm tránh gây nghi ngờ về các thỏa thuận ngầm với Tehran, đặc biệt từ các nước láng giềng vùng Vịnh, đồng thời khẳng định Oman luôn tuân thủ các nguyên tắc của Luật Biển rằng tàu thuyền không phải trả phí khi đi qua các tuyến đường tự nhiên.
Bộ trưởng Giao thông Oman Saeed bin Hamoud bin Saeed al Maawali nhấn mạnh nước này sẽ tôn trọng mọi thỏa thuận quốc tế về vận tải biển và eo biển Hormuz là một tuyến đường tự nhiên, không phải do con người tạo ra, do đó không thể áp đặt phí theo các hiệp định quốc tế mà Vương quốc đã ký kết.
Không có sự đồng thuận của Oman, các hành động mà Iran tuyên bố thực hiện sẽ không tránh khỏi việc vi phạm thỏa thuận ngừng bắn với Mỹ.
Các quốc gia vùng Vịnh cũng lên tiếng khẳng định không thể để Iran kiểm soát eo biển Hormuz.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar, ông Majed al-Ansari, phát biểu: “Đây là một lối mở tự nhiên và mọi người đều có quyền sử dụng vì lợi ích chung của khu vực và cả thế giới”.
Trong khi đó, Giám đốc điều hành công ty dầu khí quốc gia Abu Dhabi, ông Sultan Al Jaber, đã kêu gọi mở lại eo biển Hormuz một cách vô điều kiện. “Việc tiếp cận eo biển vẫn đang bị hạn chế, kèm theo điều kiện và bị kiểm soát”, ông nói, đồng thời chỉ ra việc Iran làm rõ rằng việc đi qua eo biển Hormuz sẽ phụ thuộc vào sự cho phép, các điều kiện và đòn bẩy chính trị. “Đó không phải là tự do hàng hải”, ông Sultan Al Jaber bình luận.